پايگاه اطلاع رساني فرهنگ و ارتباطات ديني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
  • انقلاب رسانه‌اي در فرهنگ  
  • 1391-12-23 14:21:8  
  • تعداد بازدید : 57   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • انقلاب رسانه ای در فرهنگ

    مجموعه گفتارهایی از دکتر نعمت الله فاضلی

    اشاره: "رسانه و فرهنگ" عنوان مجموعه گفتارهایی از دکتر نعمت الله فاضلی، دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی و از جامعه شناسان و صاحب نظران برجسته این حوزه است. وی در این مجموعه گفتار ضمن بیان دلایل اهمیت این بحث و تحلیل مناسبات بین فرهنگ و رسانه، تاثیرات رسانه ها را بر ابعاد مختلف زندگی اجتماعی به تفصیل مورد بحث قرار داده است. در ادامه، بخش اول این مجموعه گفتار را با عنوان "انقلاب رسانه ای در فرهنگ" می خوانیم.

    ***

    رسانه و فرهنگ برای جامعه ایران مثل تمام جوامع دیگر امروز جهان از مهمترین بحث های فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. برای شروع بحث مایل هستم دلایل،علل ضرورت و اهمیت بحث رسانه ها و فرهنگ را توضیح دهم.

    اولین دلیل مهم برای بحث رسانه ها و رابطه اش با فرهنگ در جامعه ایران گسترش روزافزون، تعیین کننده و قاطع نقش رسانه ها در زندگی مردم است. رسانه ها از ارکان دنیای مدرن هستند که ابتدا از قرن 19 با پیدایش روزنامه ها و مطبوعات، سپس با توسعه رادیو و بعد از آن تلویزیون و در دهه های اخیر با گسترش اینترنت و تلویزیون های ماهواره ای مطرح شدند. البته همزمان در این دوره شاهد گسترش رسانه های سنتی یعنی همگانی تر و تاثیرگذارترشدن رسانه های سنتی مانند صنعت چاپ کتاب و مجلات بوده ایم. ما در 150-100 سال گذشته شاهد بوده ایم که رسانه ها به تدریج نفوذ گسترده ای در تمام ابعاد زندگی مردم از جمله مردم ایران پیدا کردند. گسترش رسانه ها باعث شده است که تمام فرایندهای تولید، انتقال، یادگیری و یاددهی فرهنگ، تعلیم و تربیت، جامعه پذیری و تغییر و دگرگونی فرهنگ تحت تاثیر رسانه ها قرار بگیرد.

    به بیان دیگر اگر ما فرهنگ را نظام معنایی، عواطف، احساسات، باورها، اعتقادات و همچنین الگوهای عمل در زندگی روزمره و شیوه های زندگی خود بدانیم در دوران مدرن به تدریج تمام این امور تحت تاثیر گسترش رسانه ها قرار گرفته است. البته از لحاظ شدت و حدت نفوذ رسانه ها در ایران ،ما تاریخ یکدستی نداریم، مثلا در دوره قاجار که سرآغاز پیدایش روزنامه ها است، روزنامه به عنوان رسانه نخبگان تاثیرگذار بود، یا مثلا در سالهای 1320-1312 که رادیو شکل گرفت، رادیو به عنوان یک رسانه نخبگان حضور داشت. سالهای 1350 که تلویزیون شکل گرفت پوشش و برنامه های محدودی داشت ،اما وقتی به سالهای 1370 می رسیم یک دفعه همه رسانه های گذشته یعنی روزنامه، مجله، کتاب، رادیو و تلویزیون از نظر میزان نفوذ در گروهای اجتماعی، خانواده ها چه روستایی و چه شهری، چه فقیر و ثروتمند یا طبقه متوسط با هر ویژگی، توانستند فراگیر، همگانی و در عین حال همه زمانی شوند. مثلا اگر سال 1356 تلویزیون ایران 4 ساعت برنامه و 2 شبکه داشت، امروز ده ها شبکه ملی و محلی و صدها و هزاران شبکه فرامحلی در دسترس مردم قرار دارد که به طور شبانه روزی برنامه تولید و ارائه می کنند. اگر ما در گذشته 4 شبکه رادیویی داشتیم حالا ده ها و صدها شبکه رادیویی داخلی و هزاران شبکه رادیویی بین المللی را می توانیم دریافت کنیم. اگر در گذشته تیراژ روزنامه ها اندک و تنوع ، گستره جغرافیایی پوشش و توزیع آنها محدود بود ،امروزه صدها روزنامه سراسری وجود دارد و دسترسی به آنها از طریق اینترنت هم همگانی، ارزان و رایگان شده است و در کنار همه اینها خود اینترنت یک انقلاب عظیمی را بوجود آورده است.

    در واقع اولین دلیل برای این که بگویم بحث رسانه و فرهنگ در جامعه ایران بسیار ضرورت دارد این است که روابط رسانه ها و فرهنگ یک رابطه بسیار گسترده و پیچیده ای بوده و هست. ما شاهد یک نوع انقلاب رسانه ای در فرهنگ هستیم و این انقلاب رسانه ای انقلابی است که در حال دگرگون کردن ساختار احساسات جامعه ایران است. این انقلاب رسانه ای شیوه و سبک زندگی ایرانی را به طور گسترده ای متاثر و دگرگون کرده است. این انقلاب رسانه ای نه تنها وجوه ذهنی و معنایی ما بلکه وجوه مادی یعنی شرایط عینی زندگی، کسب و کار، فعالیت های حرفه ای ،درآمد و فرصت شغلی، انواع مشاغل، مناسبات مادی بین انسان ها، شیوه های رقابت و ستیز و چگونگی تنش های انسانی -که اجتناب ناپذیر در زندگی ماست- و دیگر شرایط عینی ما مثلا نهاد خانواده، نهاد دین، نهاد اقتصاد و نهاد سیاست را تحت تاثیر خودش قرار داده و می دهد. به عبارت دیگر انقلاب رسانه ای از یک سو وجوه معنایی زندگی ایرانیان و از سویی دیگر وجوه عینی که در نهاد های اقتصادی، اجتماعی و سیاسی تبلور پیدا می کند را تحت تاثیر خودش قرار داده است.

    ما شاهد پیدایش یک نوع فرهنگ رسانه ای هستیم و می توانیم بگوییم هویت ایرانی در حال رسانه ای شدن است و از طرف دیگر رسانه ای شدن هم تحت تاثیر جامعه ایران، دارد یک هویت ایرانی پیدا می کند. بنابراین می خواهم بگویم اولین دلیل مهم مسئله جایگاه، نقش و کارکردهایی است که بین رسانه و فرهنگ در جامعه ایران دارد شکل می گیرد.

    دلیل دوم برای اهمیت بحث مناسبات میان فرهنگ و رسانه؛ چالش ها، تنش ها، تضادها و بحران هایی است که این انقلاب رسانه ای در فرهنگ در جامعه ایران بوجود آورده است. ما معمولا درباره بحران هایی مثل بحران محیط زیست و آلودگی هوا، بحران فقر، گسترش فقر و گسترش جمعیت زیر خط فقر، فروپاشی خانواده به ویژه خانواده هسته ای، بحران ناشی از اعتیاد به مواد مخدر و قاچاق مواد مخدر، بحران ناشی از کاهش سرمایه های اجتماعی یعنی کاهش اعتماد بین گروه های مختلف و نیز بین افراد ، بحران های بین المللی که به اشکال مختلفی بر روی جامعه ما هم تاثیر می گذارد مثل بحران جهانی رکود اقتصادی و خیلی از بحران های دیگر صحبت می کنیم اما کمتر درباره بحران هایی که به دنبال انقلاب رسانه ای در زندگی اجتماعی ما به وجود آمده بحث می کنیم. سال ها پیش آلبرت انیشتین گفته بود که من از این می ترسم که توسعه فناوری ها و تکنولوژی ها موجب کاهش تعاملات انسانی شود ،یعنی آن روابط چهره به چهره، گرم، صمیمی و عاطفی که ما به عنوان انسان به آن احتیاج داریم در نتیجه گسترش تکنولوژی هایی مثل اتومبیل، تلفن و از جمله رسانه های ارتباطی مثل رادیو، تلویزیون، روزنامه و... کاهش پیدا کند. این البته تنها یکی از آن چالش های ماست. ما باید در مورد این موضوع صحبت کنیم که انقلاب رسانه ای در جامعه ما چه پیامدهای مثبت و سازنده و چه چالش ها، تنش ها و تضادهایی را به وجود آورده است. مسلما توسعه رسانه ها پیامدهای سازنده فراوانی داشته که در مورد آن حتما صحبت خواهیم کرد ولی در کنارش یکسری تنش ها و چالش هایی را هم بوجود آورده است. ما باید هر دوروی این سکه واقعیت رسانه ای شدن یا انقلاب رسانه ای در فرهنگ ایرانی را بحث کنیم. منظورم فقط یک بحث نخبه گرایانه و روشنفکرانه دانشگاهی برای پر کردن مواد درسی دانشجویان یا افزودن به حجم کتاب ها یا مقالات دانشگاهی نیست. من وقتی از بحث رسانه و فرهنگ صحبت می کنم منظورم یک گفت وگوی عمومی است که در آن زنان خانه دار، نوجوانان و جوانان، پدران و مادران و توده های مردم به نوعی آگاهی و خودآگاهی در زمینه وضعیتی که در آن قرارگرفته ایم دست پیدا کنند.

    یکی از عوامل اصلی ساختار اجتماعی که ما در آن زندگی می کنیم رسانه ها هستند، یعنی رسانه فقط یک ابزار در زندگی امروز ما نیست؛ آن گونه که مثلا روزگاری بیل یا کلنگ در زندگی کشاورزی نقش تکنولوژی راداشت ،یا آن گونه که ممکن است ما تصور کنیم قاشق یا چنگال به عنوان بخشی از تکنولوژی های کاربردی نقشی در فرهنگ غذایی ما دارند. تکنولوژی های رسانه ای و ارتباطی از نوع بیل و کلنگ یا کارد و چنگال نیستند که ابزارهایی با عملکردهای محدود در زندگی ما باشند. رسانه های جمعی و ارتباطی اساسا ابزار نیستند بلکه یک چارچوب یا موقعیت برای زندگی هستند، یک جهان ویژه ای هستند که ما در آنها استقرار پیدا می کنیم ،نه این که رسانه ها در زندگی ما استقرار پیدا کنند .یعنی مجموعه ابزارها و تکنولوژی های ارتباطی که ما به آنها می گوییم تکنولوژی، بیش از آن چه که آنها ابزار باشند موقعیت هستند. یک چارچوب اجتماعی-فرهنگی هستند که ما در آن چارچوب استقرار پیدا می کنیم. ما در جهان ماهواره ها، روزنامه ها، کانال های تلویزیونی و جهان رادیوها تنفس، اندیشه، احساس و ادراک می کنیم. بنابراین ما باید جهان رسانه ای- ارتباطی امروز را مثل جَو و اتمسفری ببینیم که اگر آلوده باشد تنفس فرهنگی ما آلوده است ،اگر پاک باشد تنفس ما پاک است ،اگر نشاط بخش باشد ما سرزنده و پرنشاط هستیم و هر ویژگی که آن جهان پیدا کند ما هم آن ویژگی ها را پیدا می کنیم. بنابراین من فکر می کنم دلیل دوم برای بحث رسانه و فرهنگ این است که ما با یک سری چالش ها، تضادها و تعارض ها در جهان رسانه ای شده مواجه هستیم که باید آنها را باز کنیم.

    سومین دلیل برای اهمیت بحث درباره رسانه و فرهنگ به این واقعیت برمی گردد که رسانه ها به عنوان جهان امروزی که ما در آن استقرار پیدا کرده ا یم و به عنوان انقلابی که ساختار عواطف و احساس ما را دگرگون می کند ،موضوعی است که ما به کمک تحلیل، تفسیر و توضیح چگونگی پیوند و مناسبات آنها با خودمان می توانیم نوعی آگاهی انتقادی نه تنها درباره رسانه ها و فرهنگ و روابط آن بلکه درباره کلیت زندگی اجتماعی بدست آوریم.

    یکی از نیازهای مبرم انسان امروزی به ویژه جامعه ایران امروز نیاز به رسیدن به یک نوع فهم از کلیت جامعه و فرهنگ در دنیای امروز و ایران امروز است. جامعه شناسان، انسان شناسان، محققان گروه های مختلف، اُدبا، هنرمندان، روزنامه نگاران و همه کسانی که دست اندرکار شناخت جامعه و فرهنگ هستند روزانه هزاران و شاید میلیون ها صفحه و متن تولید و توزیع می کنند تا به نوعی به ما کمک کنند که آگاهانه تر و بابصیرت و بینایی بیشتری جایگاه خودمان به عنوان شخص یا به عنوان عضوی از جامعه را شناسایی کنیم. بفهمیم مسائلی که ما با آن درگیر هستیم چقدر کاملا شخصی است و چقدر به تاریخ ، جامعه و سرنوشت جمعی مان بستگی دارد. اما با وجود تلاش های وسیعی که صورت می گیرد و خود رسانه ها هم در تولید و توزیع آن نقش جدی دارند، واقعیت این است که هنوز اکثریت مردم ایران در زمینه فهم این که جامعه و فرهنگ امروز ایرانی چه ویژگی هایی دارد، کجا قرار گرفته است، آینده چگونه خواهد بود و ما به سوی چه وضعیتی در حال حرکت هستیم، هیچ تصور روشنی ندارند. پیچیدگی ها و فراپیچیدگی های جامعه امروز تنوع و تکثر دیدگاه های موجود و نبود حداقل اجماع در بین نخبگان، روشنفکران، روشن اندیشان و روشنگران جامعه مانع از این شده است که توده های مردم، دانشجویان، نسل های جوان و همه گروه هایی که به یک نوع پرتوافکنی روشنایی بخش به زندگی خودشان نیاز دارند، به این بصیرت و بینایی دسترسی پیدا کنند.

    بحث درباره رسانه و فرهنگ این امکان را به ما می دهد که احتمالا بتوانیم به آن فهم کلی یا درک از کلیت جامعه نزدیک شویم. بنابراین من فکر می کنم همه کسانی که مایل هستند از راه آگاهی بیشتر به زندگی خودشان کمک کنند، یا از طریق خودآگاهی انتقادی نقش خودشان را به عنوان یک بازیگر اجتماعی، یک کنش گر و یک شهروند فعال تر و تاثیرگذارتر ایفا کنند، اینها باید درباره رسانه و رسانه ها، ارتباطات و مناسباتی که اینها با فرهنگ و جامعه ایران دارند بیشتر گفت وگو و بحث کنند. به عبارت دیگر ما نباید رسانه را تنها به عنوان کالایی که مصرف می کنیم بپنداریم. ما نباید منفعلانه در برابر رسانه ایفای نقش کنیم ما باید متوجه باشیم که همه هستی فردی و جمعی ما در جهان رسانه در حال شکل گیری است. در این وضعیت اگر منفعل باشیم در واقع مثل این است که در جهان واقعی زندگی امان یا به تعبیر جامعه شناسان "زیست جهانمان" ، بی تفاوت و سست هستیم و گویی داریم به شیوه یک فرد تنبل، خودباخته، ترسو یا یک فرد ناآگاه در این جهان رسانه ها زندگی می کنیم. ما باید به یک بینش کلی درباره جهان رسانه دسترسی پیدا کینم تا بتوانیم جایگاه خودمان را در فضای رسانه ای و جهان رسانه ای تعریف کنیم. بتوانیم یک شهروند خلاق و تاثیرگذار در این جهان رسانه ای باشیم.

    منبع: سایت مرکز آموزش و پژوهش موسسه همشهری

     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    0
    امتیاز شما :