پايگاه اطلاع رساني فرهنگ و ارتباطات ديني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
  • كالبدشكافي روش‌ها؛ از فريب تا سبك زندگي  
  • 1391-12-20 13:11:19  
  • تعداد بازدید : 27   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • كالبدشكافی روش ها؛ از فریب تا سبك زندگی

    دكتر امیر محبیان

    برای جنگ نرم اصطلاحات مختلفی وضع شده است. آنچه با عنوان "soft war" یا جنگ نرم مطرح می شود در ادبیات غرب بیشتر به قدرت نرم یا "soft power" شناخته شده است كه زیربنای فكری آن اولین بار توسط جوزف نای به شكلی علمی مطرح شد. مهم ترین حوزه ی اعمال و تأثیرگذاری قدرت نرم بر طرف مقابل، حوزه ی رسانه است. بهره گیری از رسانه ها و امكاناتی كه فرد را قادر می سازد تا برای تأثیرگذاری بر طرف مقابل، به اِعمال قدرت بپردازد.

    نگاهی به گذشته ی جنگ نرم نشان می دهد كه در طول تاریخ بشر، از همان ابتدا كه جنگ سخت آغاز شد، عملیات روانی یا جنگ نرم نیز صورت می گرفته تا از شورش هایی كه در مناطق تسخیر شده به وجود می آمده، جلوگیری شود. زمانی كه چنگیزخان قصد حمله به منطقه ای را داشت، موجی از هراس در آن كشور پخش می شد. تجّاری كه از مناطق تحت كنترل چنگیزخان می آمدند، برای دیگران تعریف می كردند كه او چگونه با مردم برخورد می كند و كشتارها به چه صورت است و اگر شخصی مقاومت كند، نابود می شود. بدین ترتیب پیش از ورود چنگیزخان به هر منطقه، روحیه ی مردم شكسته شده بود.

    رومیان و یا اسكندر از مناطقی كه در جنگ ها عبور می كردند، خودها و زره های بزرگی را كه چند برابر انسان معمولی بود طراحی كرده و آن ها را عمداً در مسیر جا می گذاشتند تا لشكریان مقابل، تصور كنند سربازان آن ها غول پیكرند و عملاً روحیه ی مقامت طرف مقابل را تحت تأثیر قرار داده و وحشت را گسترش می دادند. بنابراین هر حركتی كه روحیه ی یك ملت را هدف گیرد، عملیات و جنگ نرم و نوعی اعمال قدرت نرم است.

    اولین كسی كه روی این مسأله كار كرده است، "سان تزو" است كه در كتاب هنر جنگ نكته ای را مطرح می كند و می گوید: "می شود جنگید، اما مهم ترین كار این است كه شما در یك نبرد بدون جنگ، پیروزی را به دست بیاورید!" چیزی كه او مد نظر قرار داده، همان عملیات روانی و جنگ نرم است. باید به استراتژی های رقیب و روحیه ی او حمله كرد؛ به گونه ای كه آن ها بپذیرند كه شكست خواهند خورد. اگر كسی در ذهنش بپذیرد كه شكست می خورد، حتماً در دنیای واقه نیز شكست خواهد خورد. زیرا آنچه فرد را به مقاومت تشویق می كند، روحیه است.

    از سوی دیگر، هزینه ی جنگ نرم بسیار كم تر از جنگ سخت است. به معاویه می گفتند: چرا این همه پول برای خرید افراد و تبلیغات خرج می كنی؟ یكی از پاسخ های معاویه این بود كه هزینه ی جنگ، بسیار بیشتر از این است. بنابراین معاویه نیز به گونه ای عملیات نرم انجام می داد اما امروزه به شكل علمی به این قضیه پرداخته می شود.

    بنابر آنچه گفته شد، اگر بخواهیم تعریفی از عملیات و جنگ نرم ارائه دهیم، می توان گفت: "هر حركتی كه احیاناً به عنوان مقدمه ی جنگ نظامی مطرح می شود و روحیه ی طرف مقابل را هدف گرفته است" بنابراین تمام برنامه ریزی هایی كه در این چارچوب باشد، جنگ نرم تعریف می شود.

    اعمال قدرت بر گروه های هدف

    گروه های هدف در جنگ نرم، رهبران، نخبگان و توده های مردم هستند. نخبگان نیروهای میانی را تشكیل می دهند و می توانند به عنوان تصمیم گیران و تصمیم سازان یك حكومت مطرح باشند. نخبگان جامعه ی مدنی مانند رهبران احزاب و... هم با آشفتگی ذهنی خود، می توانند ترس را به ذهن مردم انتقال دهند، وحشت ایجاد كنند و روحیه ی ملت را درهم بشكنند. بنابراین گروه های هدف مشخص هستند اما عملیات نرم طبیعتاً برای یك رهبر یا رهبران سیاسی متفاوت است با آنچه با توده ی مردم یا نخبگان انجام می شود.

    نبرد اصلی در جنگ نرم یا "soft war" و جنگ سخت یا "Hard war" برای اعمال قدرت است. یعنی یك كشور، حزب یا گروه یا فرد می خواهد برطرف مقابل كه ممكن است یك كشور یا حزب، یا فرد دیگری باشد، اعمال كنترل و اعمال قدرت كند.

    بر اساس تعریف رابرت دال و دیگران، اعمال قدرت آن است كه طرف مقابل شما كاری را انجام دهد كه شما نمی خواهید اما او می خواهد. در عملیات نرم فرد این كار را با اختیار خود انجام می دهد، در حالی كه در عملیات سخت شما او را با زور وادار می كنید تا مطابق خواسته ی شما تغییر رفتار دهد. در نبرد نرم این حركت به گونه ای انجام می پذیرد كه فرد با میل خود یا خلاف میل خود عملی را انجام می دهد كه نهایتاً به نفع شماست ولی شما در مورد آن زور به كار نبرده اید. این جا روش های دیگری وجود دارد كه یكی از آن ها "فریب" یا "بزرگ نمایی" است كه باعث تضعیف روحیه ی طرف مقابل می شود و فرد، آمادگی لازم را برای پذیرفتن نظرات دیگران پیدا می كند. بنابراین در جنگ نرم، تأثیرگذاری از نوع غیرمستقیم است.

    ماهیت زور در جنگ نرم

    ماهیت زور یا اعمال اقتدار در جنگ نرم با ماهیت آن در جنگ سخت متفاوت است. زور یعنی ایجاد تغییر در رفتار دیگران، بر خلاف میل آن ها. در جنگ نرم همین اتفاق رخ می دهد و ممكن است خلاف میل فرد باشد اما فرد خودش آن را چندان احساس نمی كند. تصور كنید فردی را كه كلاه برداری می كند؛ او به نوعی مبلغی پول را از دست شخصی درمی آورد اما با فریب و روش هایی كه شخص را وادار می كند با دست خودش این كار را انجام دهد. حال تصور كنید دزدی با زور پول شخصی را در خیابان بقاپد؛ هر دو به نحوی با استفاده از زور این كار را انجام داده اند اما ماهیت این زور، متفاوت است.

    از لحاظ روان شناسی، انسان یك سیستم است كه مجموعه ای درون داد (اطلاعاتی كه به فرد داده می شود) و مجموعه ای برون داد دارد. اگر شما بتوانید درون داد و اطلاعاتی را كه به ذهن او وارد می شود به نوعی كنترل كنید، تا حدودی می توانید رفتار برونی او را هم كنترل كنید. وقتی ورودی یك كارخانه كنترل شود، خروجی آن را نیز در كنترل است. در نبرد نرم، همین كار صورت می گیرد. اطلاعات مورد نیازی كه ظاهراً مفید است، به فرد داده می شود اما این اطلاعات ممكن است "درست"، "گزینش شده" یا "اشتباه" باشد. نهایتاً رفتاری كه از فرد منتج می شود، رفتاری است كه شما مایلید صورت بپذیرد.

    نخبگان هر خبری را كه می شنوند، نمی پذیرند. ابتدا با شك و تردید برخورد می كنند؛ زیرا خود یك سیستم گزینشی دارند. برای این كه اطلاعاتی را به نخبگان انتقال دهید، لازم است از فرایند دیگری استفاده كنید. اما بخش بزرگی از توده ی مردم هرچه را كه می شنوند، می پذیرند؛ این در حالی است كه نخبگان در بخش عمده ی آنچه می شنوند، شك می كنند. بنابراین در عملیات نرم روش های مختلفی دنبال می شود تا به نتیجه ی دلخواه حاصل شود.

    روش ها:

    1. فریب و دست كاری در منطق مخاطب: یكی از روش های مهم در جنگ نرم، گونه ای فریب است؛ یعنی مخاطب باید به این نتیجه برسد كه باید این كار را انجام دهد و راهی جز این ندارد. این زمانی است كه گزینه های مقابل او آنقدر محدود شود كه هرچه را در دایره ی گزینشش انتخاب كند، برای طرف مقابل، بُرد محسوب شود. ظاهراً تنوع هست ولی راه گریزی نیست.

    مهم ترین و بالاترین سطح فریب این است كه فرد را به خودفریبی بكشانند. گاهی فرد فریب می خورد اما می داند كه فریب خورده و چاره ای ندارد. گاهی نیز فرد فریب می خورد اما هرچه تلاش می كنند او را از دایره و تور فریب بیرون بیاورند، امكان پذیر نیست؛ چراكه نمی خواهد باور كند كه فریب خورده است.

    هر فرد، نوعی شناخت و معرفت نسبت به عالم، نسبت به خود و نسبت به روابط با دیگران دارد. وقتی بتوانید وارد حوزه ی شناختی فرد شوید و مقدمات را فراهم كنید، نتیجه ی دلخواهتان را هم می گیرید. این كار چندان پیچیده نیست؛ مثل این است كه در شعر، وزن و قافیه تعریف كنید و دیگران مقابل مكلف باشند كه قسمت دوم را تكمیل كنند! آن ها مجبورند در وزن و قافیه ی مورد نظر شما بسرایند.

    در روان شناسی جنگ، بر روی این مبحث مطالعه می كنند كه باید فهمید سوژه ای كه قرار است روی آن كار شود، چطور می اندیشد؟ باید منطق طرف مقابل را كشف كرد تا بر اساس آن، فرد را به نتایجی كه می خواهیم، برسانیم یا در منطق و مدل فكری او دست كاری كنیم و نهایتاً نتیجه ی لازم را بگیریم.

    از لحاظ روان شناسی در رسانه ها انسان ها عملاً به عروسك خیمه شب بازی تبدیل می شوند. اوج این مسأله در رسانه های غربی دیده می شود. اگر رسانه ها خاموش شوند، تا مدت ها یك "خلأ فكری" شدید در غرب رخ خواهد داد؛ زیرا مردم دیگر نمی دانند چطور بیاندیشند و از كدام سبك زندگی تبعیت كنند؛ به خصوص در ایالات متحده آمریكا.

    2. تردیدافكنی و جایگزینی منابع: شاید اولین كاری كه در جنگ نرم انجام می شود این است كه شخص را نسبت به دیدگاه های خود دچار شك و تردید كنند. به ویژه تشكیك در كارآمدی و نتیجه بخشی یك رفتار: آیا این كار نتیجه دارد؟ آیا منطقی هست؟ تشكیك، در واقع "نرم سازی ذهن" طرف مقابل برای عملیات بعدی است. شك، فرد را دچار خلأ فكری و منطقی می كند و او آماده می شود تا چیزهای دیگری را در ذهن بپذیرد.

    بنابراین ابتدا فرد باید نسبت به منابع فكری خود شك كند. در مرحله ی دوم، مخاطب باید منابعی كه اطلاعات در آن ریخته می شود را بپذیرد. برای نمونه دشمن می گوید: رسانه های شما دروغ می گویند یا همه ی واقعیت را نمی گویند و بر اساس منافع خودشان این كار را می كنند... در نتیجه نسبت به صحت عمل رسانه های خودی شك پیدا می شود؛ ولی همچنان نیاز هست كه منابع اطلاعاتی دیگری جایگزین آن شود. آن گاه سریعاً منابع رقیب از سوی دشمنان معرفی می شوند. تزریق اطلاعات این گونه صورت می پذیرد.

    3. طراحی ادبیات مناسب: هر انسانی، ارزش ها و شاكله ی ذهنی ای دارد. اگر مطالبی كه دیگران می گویند تفاوت زیادی با این شاكله ی ذهنی داشته باشد، انسان آن را پس می زند. اگر شخص مذهبی، پیامی كاملاً ضدمذهبی دریافت كند، طبیعی است كه از همان اول آن را نمی پذیرد. به همین دلیل دشمن تلاش می كند پیام مورد نظرش را با توجه به شاكله ی روانی مخاطبان، طراحی كند.

    از این رو یكی از مسائل پراهمیت در نبرد روانی، طراحی ادبیات مناسب است. ادبیاتی كه ظاهری ارزشمند داشته باشد. دشمنان، ادبیات و ارزش های ما را منفور و نامطلوب نشان می دهند؛- ذهن مردم هم طبیعتاً به چیزهای نازیبا گرایش ندارد- آن گاه یك ادبیات جایگزین مطرح می كنند و از این راه به مرور زمان بر تمایلات و رفتارهای ما تأثیر می گذارند. این گونه است كه بعد از مدتی، فرد دچار عمیق ترین شكل فریب، یعنی خودفریبی می شود و هرگونه تلاش برای آزادسازی را تلاش برای نابودی می انگارد و در نتیجه مقابل آن می ایستد.

    مهم ترین استراتژی در برابر جنگ روانی، "آگاهی بخشی" است؛ اما اگر فرد به خودفریبی رسیده باشد، آگاهی بخشی هم تأثیری ندارد. البته راه های دیگری هم وجود دارد؛ مانند تردیدآفرینی در باورهای جدید تا منطق آن متلاشی شود. همان كاری كه حضرت ابراهیم با شكستن بت ها و قرار دادن تبر در دست بت بزرگ انجام داد و به منطق بت پرستان حمله كرد.

    4. الگوسازی از سبك زندگی غربی: در طول تاریخ مصداق های گوناگونی از جنگ روانی و روش های آن وجود دارد كه امروز علمی تر شده و به دلیل توانایی رسانه، با قدرت بیشتری از آن استفاده می شود. یكی از مواردی كه در دنیای مجازی رسانه ای كه امروزه در آن زندگی می كنیم اهمیت دارد، "الگوسازی" است. حتی شخصیت های كارتونی كه می شناسیم- مانند سوپرمن و...- دارای قدرتی فوق بشری هستند و پیام و هدف خودشان را كه مأموریتی جهانی است، نجات دنیا از دست اشرار (فضایی یا زمینی) مطرح می كنند. این ابرمردها اغلب در ایالات متحده امریكا هستند؛ یعنی هركه دشمن آمریكاست و قصد حمله به آمریكا را دارد، شرور محسوب می شود.

    قهرمانان جهان كه الگوی فرزندان ما هستند، آمریكایی هستند. در همه ی انسان ها به خصوص در كودكان نوعی هم زادپنداری یا هم زادسازی با قهرمانان وجود دارد. همه تلاش می كنند خودشان را به قهرمانان نزدیك و شبیه كنند. وقتی كه ملیت و هویت آن قهرمان آمریكایی است، مخاطب نیز تلاش می كند خود را به آن هویت نزدیك كند؛ همان چیزی كه آمریكایی ها تلاش می كنند به عنوان "سبك زندگی آمریكایی" در آسیا و اروپا رواج دهند.

    آمریكایی ها در این مسیر از روش های مختلفی استفاده می كنند. در فیلم سینمایی ماتریكس این گونه القا می شود كه دنیا، دنیایی مجازی و ماتریكسی است كه تنها گروه اندكی در آن زنده و واقعی و درصدد نجات یك شهر یا مركز به نام زاین یا صهیون هستند. یعنی همه ی دنیا در مسیری اشتباه و خوابی ویژه اند و گروه زنده ای كه می خواهند دنیا را نجات دهند، صهیون هستند. این القائات عجیب، با استفاده از اوج توانایی تكنولوژیك در حوزه ی رسانه صورت می گیرد.

    یكی از كارهایی كه آمریكایی ها انجام داده اند، تركیب information و entertainment و تشكیل پدیده ای به نام infotainment است؛ تركیبی از "تفریح و خبرگویی". آمریكا پیش از هر چیز، سعی دارد "امپراطوری ذهنی" خود را گسترش دهد و كنترل مغزها را به دست بگیرد تا در نتیجه كنترل فرهنگ، اقتصاد و سیاست شكل بگیرد.

    گاهی اوقات عملیات روانی دیگران آنقدر جذاب است كه فرد به سرعت دچار خودفریبی می شود و حاضر نیست توجه كند كه مثلاً فیلم هری پاتر چه پیامی در خود دارد؟ چرا در این فیلم وقتی قرار است هری پاتر با زن چینی ازدواج كند، ناگهان در داستان، آن شخص حذف و فردی اروپایی جایگزینش می شود. زیرا از نظر آمریكایی ها زمانی كه كشوری مانند چین از لحاظ اقتصادی به سرعت رو به رشد است، نباید به یك الگو تبدیل شود. این داستان ها و فیلم ها بدون پیام سیاسی نوشته و تولید نمی شوند. همه ی این نكات، ظرافت كار عملیات نرم را نشان می دهد. بنابراین زمانی كه ما می خواهیم در مقابل جنگ نرم، پدافند كنیم باید بتوانیم این ظرافت ها را بشناسیم و در مقابل، الگوی مقاومت مان را به همان ظرافت طراحی كنیم.

    چند گام در برابر جنگ نرم

    اولین كاری كه در مقابله با هرگونه عملیات نرم رقیب می تواند صورت بگیرد، "آگاهی بخشی" است تا هم رقیب بفهمد كه ما متوجه اعمال او هستیم و هم ملت خودمان این آمادگی را دریابند. وقتی كه از طریق آگاهی دهی، "مصون سازی" ایجاد شود، گام بزرگی برداشته شده است. البته این كار پیچیده است و در یك مقطع كوتاه انجام شدنی نیست.

    در واقع ما باید در یك فرایند ملت سازی شركت كنیم. امام خمینی(ره) یك انقلاب را به پیروزی رساند اما پیش از آن فرایند ملت سازی را آغاز كرده بود. انقلاب در واقع ثمره ی كار بود، نه شروع آن. این ملت سازی از چه زمان آغاز می شود؟ از مهدها. كشوری كه می خواهد برای دنیا الگو درست كند، باید از لحاظ حركت، نمونه ی مطلوب و مورد پذیرش را در مركز جهان اسلام ایجاد و نهادینه كند. بنابراین باید فرایند ملت سازی ای را كه شروع كرده ایم، تكمیل كنیم؛ البته به عنوان یك فرایند مستمر؛ یعنی یك پروسه، نه پروژه.

    نكته ی دیگر این كه نمی توان برای كل جامعه یك پیام واحد طراحی كرد. با توجه به اجزاء مختلف جامعه، هر پیام باید متناسب با روحیات، تعلقات فكری، مبنای شناختی و منطقی خاصی طراحی شود. گرچه اجزاء جامعه هویت دینی و ملی واحدی دارند كه طبق دین اسلام باید از پیش از تولد تا زمان مرگ برای آن برنامه داشت. تلاش ما برای تمدن سازی و ملت سازی، عظمت كار ما و این كه تلاش ما مكانیكی نیست را نشان می دهد.

    همچنین هنگامی كه نظام، پیامی را برای آحاد مردم طراحی می كند، نباید در ذات این پیام، تعارض و تناقضی وجود داشته باشد. بنابراین، نظام فرهنگی و نهادهای فرهنگی كشور باید درون یك استراتژی كلان عمل كنند.

     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    0
    امتیاز شما :