پايگاه اطلاع رساني فرهنگ و ارتباطات ديني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
  • بررسي مباني گفتمان حسيني(ع)   
  • 1391-11-07 9:37:5  
  • تعداد بازدید : 11   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • بررسی مبانی گفتمان حسینی(ع)  

    مبنای حکومت و مشروعیت در نگاه اهل بیت

    متن کامل سخنان دکتر رحیم پور در همایش بررسی مبانی گفتمان حسینی(ع)

    دانشکده الهیات دانشگاه تهران

    بخش اول از متن کامل این سخنرانی که به تشریح مبنای حکومت و مشروعیت در نگاه اهل بیت علیهم السلام اختصاص دارد، در ادامه آمده است:

    در بعضي از عبارات كه از سيدالشهدا عليه السلام نقل شده است، ايشان به شيوه هاي مختلف و با ادبيات مختلف مي خواهند نه فقط به مخاطبان آن وقت، بلكه براي هميشه تاريخ اين مسئله را كه بين ما و دستگاه حاكم "جنگ قدرت" مطرح نيست، تفهيم كنند. يعني اينكه چه كسي رئيس باشد و چه كسي مرئوس، مسئله اصلي نيست. دعوا بين دو مكتب و سيره است، ولو اين دو سيره هم ممكن است آرم مذهب و اداي مذهبي داشته باشد. برچسب ها مهم نيست. اما دو سيره، محتوا و روش حكومت بر جامعه وجود دارد. در يك تعبيري كه از سيد الشهدا نقل شده است، مي پرسيدند هدفتان از اين حركت چيست؟ فرمودند: "اریـد ان آمـر بالمعروف وانهی عن المنکر و اسیر بسیرة جدّی محمّد و سیرة ابی علی بن ابی طالب"، هدفم همان هدف جدم پيغمبر اكرم (ص) و پدرم علي عليه السلام است، به همان دليلي كه آنها وارد عرصه سياسي- اجتماعي- تربيتي شدند، من وارد شدم. پس بحث اشخاص مطرح نيست. براي مديريت خانواده، جامعه، سياست، اقتصاد و قضاوت، بحث بر سر دو سيره و روش است كه براي تفكيك دقيق تر اين دو روش روايتي از امام صادق عليه السلام نقل شده است؛

    از ايشان پرسيدند دعواي اهل بيت با اموي ها سر چيست و تفاوت اسلام علوي و حسني و حسيني با اسلام اموي چه بود؟ امام صادق عليه السلام در خطابي به عمار بن ابي احوص اين تفكيك را دقيق انجام دادند و فرمودند: اختلاف خط ما و خط معاويه بر سر "تربيت و مديريت" بود. عين عبارت امام چنين است: "فلا تخرفوا بهم اما علمت ان اماره بنی اميه كانت بالسيف و العسف و الجور و ان امارتنا بالرفق و التالف و الوقار و التقيه و حسن الخلطه و الورع و الاجتهاد" فشار بيش از ظرفيت مردم به آنها وارد نكنيد. ظرفيت ها را بايستي درنظر داشت، ايشان در ادامه مي فرمايند مبناي فكري بني اميه بر اساس شمشير و فشار و بي عدالتي و حق كشي بود. اينها با قدرت و خشونت و حق كشي مي خواستند بر جامعه مسلط شوند و مسلط بمانند و هدف ديگري جز اين نداشتند. قدرت و خشونت در خدمت "سلطه" بود، نه اينكه قدرت وسيله اي باشد براي رسيدن به تربيت و عدالت. امام صادق عليه السلام در ادامه مي فرمايند: روش و سيره تربيتي ما در رفق و تألیف و مدارا و تحمل و الفت است.

    روش مديريتي و تربيتي ما براساس محبت و عشق و برادري و نرمش و مهرباني و متانت و وقار و تقيه است؛ حتي اگر حاكم باشيد تقيه كنيد، البته تقيه نه به معناي نفاق و دورويي و عوامفريبي و نه به معناي دودوزه بازي و زيگزاگ رفتن و نه به معناي فدا كردن دين و حق و عدالت براي منافع خود؛ اين معناي تقيه نيست؛ تقيه اي كه اهل بيت عليهم السلام گفتند يعني شناخت درست محيط و رعايت ظرفيت ها؛ يعني با هركسي، هرجايي به هر شكلي نمي شود رفتار كرد. يعني طبقه بندي با حساب و كتاب و "مديريت بحران". يعني وقتي يك حرفي خواستي بزني -ولو حق هم باشد- نگو كه با كسي كاري ندارم؛ "با چه كسي"، "كجا"، "چگونه" و "تا چه حد" بايد اينها را درنظر بگيري. اصل اين است كه حرف درست باشد ولي اين لازم است، كافي نيست. حرف حق را بايد گفت اما بايد به اين چهار سئوال هم جواب داده شود.

    بعضي اوقات اگر شما يك جا ظرفيت بالايي از حق را مطالبه كنيد كل حق را پس مي زنند، يعني حداقل را هم نمي تواني اجرا كني. شرايط عقلانيت را بايد درنظر بگيريد. تقيه به معناي "عقلانيت در مبارزه" و طبقه بندي مبارزه است. امام صادق در اين روايت مي فرمايند مديريت و تربيت و حاكميت در منظر ما حتي وقتي كه تو در قدرت هم هستي توأم با يك نوع تقيه هم هست. يعني مراعات شرايط و مراعات مخاطب را بايد در نظر گفت. البته اين به معناي سازش و نه به معناي عقب نشيني و مسامحه و ماست مالي كردن حقايق نيست.

    ركن بعدي در اين عبارت از امام صادق "حسن الخلطه" است. روش حكومتي و تربيتي ما حسن مخالطه با مردم است. خلطه يعني مخلوط بودن با مردم، خاكي بودن، مرزي بين حاكم و مردم نداريم. به لحاظ ظاهر نبايد حاكم از مردم عادي تشخيص داده شود. بايد با مردم حسن معاشرت هم داشته باشد. اينكه در بين مردم باشي ولي توهين آميز برخورد كني نه!

    و "الورع"؛ پاكدامني، سوءاستفاده نكردن از قدرت و ثروت عمومي و حتي خصوصي و "الاجتهاد" يعني كوشش با تمام قدرت براي احياي ارزش هاي اسلامي و حق تأمين حقوقشان و اجراي احكام و فرائض. فرمودند سنت و سيره ما اينهاست.

    پس دو نوع نگاه سياسي و حق حاكميت وجود دارد. يكي حاكميتي كه صرفا ً براساس سيف و جور است يعني قدرت، خشونت، تحقير، سركوب و بي عدالتي؛ و يك نوع حكومت روشي است كه امام صادق عليه السلام مي فرمايند و براساس رفق، تألف، وقار، مهرباني، نرمي، تقيه، حسن معاشرت با خلق، ورع و كوشش با همه توان براي خدمت به خلق. البته اگر لازم شد براي دفاع از ارزش ها بايد از سيف و قدرت هم استفاده كرد، اما مبنا بر سيف نيست.

    سيف و قدرت اولين راه حل نيست، آخرين راه حل است. سپس امام صادق عليه السلام رو كردند به عمار بن ابي احوس و فرمودند: "فارغبوا الناس فی دينكم و فيما انتم فيه" مردم را علاقه مند كنيد به مكتب تان. مبناي كار ما مبناي ايماني است، توده ها را از گرايشات مختلف به سمت دين تان جذب كنيد. امام حسين عليه السلام تعابير مختلفي در مراحل مختلف حركت به سمت كربلا در توضيح اينكه فلسفه اين حركت و شهادت در چيست را بيان مي كنند. در موارد متعددي به مسئله حق و حقوق اشاره كردند، "حق خدا و حق مردم" فرمودند: انگيزه ما از حكومت و مبارزه "حق" است، چيز ديگري مد نظر ما نيست. يكي از عبارات اين است كه از ايشان پرسيدند چرا در اين شرايط نابرابر كه آخرش معلوم است همه تان كشته و اسير مي شويد وارد مي شويد، فرمودند كه "الا ترون انا الحق لا يؤمن به" نمي بينيد به حق عمل نمي شود، "و ان الباطل لا يتنهي" و نمي بينيد كه حرف، اخلاق، اقتصاد وحاكميت باطل مطرح است و هيچ نوع مخالفتي با باطل نمي شود؟ چرا از من مي پرسيد چرا حركت كردي، از تو بايد پرسيد كه چرا حر كت نمي كني! نمي بينيد باطل علني است و نسبت به آن اعتراض نمي كنيد و نمي بينيد كه حق معلوم است و به آن عمل نمي شود. همين ها براي فرياد زدن و اعتراض كردن كافي است.

    در يك روايت ديگر آمده است كه يزيد به حاكم مدينه -وليد بن عتبة- دستور داد كه از امام حسين عليه السلام بيعت بگيرد. به امام حسين گفت كه بايد تسليم شويد والا ما دستور داريم با شما برخورد كنيم. روايت است كه امام حسين به 40 نفر از ياران خود دستور مسلح شدن دادند و به آن ها فرمودند من به سمت دارالحكومه مي روم، شما در خيابان هاي اطراف آماده باشيد، اگر برگشتم كه مشكلي نيست ولي اگر برنگشتم داخل شويد و درگير شويد. چون احتمال داشت كه حركت كربلا را در همان نطفه خفه كنند.

    امام حسين عليه السلام در جواب به وليد فرمودند: انا اهل بيت النبوة و معدن الرسالة و مختلف الملائكة و مهبط الرحمة بنا فتح الله و بنا ختم، "ما در خانواده اي تربيت و بزرگ شديم كه خاندان نبوت و وحي پيامبر است، در خانه اي بزرگ شديم كه رفت و آمد فرشتگان بود، وحي و رحمت الهي از آنجا بر كل بشريت نازل مي شد، آغاز و پايان و گشايش و عاقبت همه كارها به دست ماست؛ تو چگونه از من مي خواهي بيعت كنم"؛ پس مسئله قدرت سياسي نيست، مسئله فراتر از آن است. به مسائل نبوت و رسالت و هبوط و رحمت الهي و فتح الهي برمي گردد. يعني ريشه هاي فلسفي- تكويني- الهياتي براي اين مسئله مي شمارند. مي گويند نگاه ما به سياست و بيعت صرفاً نگاه قدرت محور نيست. نگاه حكمت محور است. اما طرف مقابل چه كسي است؟ از من بيعت براي چه كسي مي خواهيد؟ مي فرمايند: "و يزيد رجل شارب الخمر و قاتل النفس المحَّرمه معلن بالفسق". به لحاظ شخصي اين فرد فاسد است و نه تنها خودش فاسد است بلكه فساد و فسق را علني مي كند، يعني مي خواهد گفتمان فساد را در جامعه حاكم كند. مي خواست علناً ارزش و ضد ارزش را در سطح جامعه تغيير دهد و به ارزش هاي اسلامي اهانت كند. به لحاظ حقوق انسان هم جان انسان براي اين فرد ارزشي ندارد، درحالي كه جان يك انسان حريم الهي است. ابا عبدالله در ادامه مي فرمايند: "از من مي خواهي با او بيعت كنم؟ نه فقط من با او بيعت نخواهم كرد، مثل مني هم با مثل اويي بيعت نخواهد كرد"، حتي اگر من هم حسين نبودم و اهل چنين بيتي نبودم، باز هم مثل مني نبايد با مثل اويي بيعت كند. "مثلي لا يبايع مثله" يعني بحث اينكه حسين و يزيد دعواي شخصي داشتند تمام شد، يعني اين مخصوص عاشورا و كربلا نيست، اينكه امام صادق عليه السلام فرمودند: "كل يوم عاشورا و كل ارض كربلا" براي اينكه همه جا و هميشه "مثلي لايبايع مثله" يعني چنان كساني كه از نظر اخلاقي فاسدند و دنبال نشر و اجتماعي كردن فساد هستند و به حقوق و حدود الهي پايبند نيستند براي هميشه تاريخ حكومت چنين احزاب و جناح هايي نامشروع است و اينها حق حاكميت ندارند.

    در تعبير ديگر فرمودند: "اللهم انک تعلم انه لم یکن ما کان منّا تنافساً فی سلطان و لا التماساً من فضول الحطام و لکن لنری المعالم من دینک و نظهر الاصلاح فی بلادک و یأمن المظلومون من عبادک و یعمل بفوائهنک و سننک و احکامک " خدايا تو مي داني هر چه از ما سر زده است و خواهد زد براساس جنگ قدرت نبوده و نيست. اصالت حركت ما بر حكومت نبوده است و خدايا تو مي داني فريادي كه زديم و مبارزه و نبردي را كه آغاز كرديم و مي دانيم آخرش چه خواهد شد و باز هم مي دانيم كه خداوند مي خواهد ما را كشته و اهل بيت ما را اسير ببيند اما وقتي اين حركت را كرديم دنبال سهم اضافي از دنيا نبوديم، دنبال قدرت و ثروت و شهرت نبوده و نيستيم. خواستيم پرچمهاي حق و باطل معلوم شود كه فردا كسي نگويد ما نمي دانستيم حق چيست و باطل كدام است و بگويند ما فكر كرديم اسلام همان چيزي است كه معاويه و يزيد مي گويند.

    امام حسين عليه السلام مي فرمايد: من كشته مي شوم تا بفهميد كه اسلام آن چيزي نيست كه اينها مي گويند. مي خواهيم با فساد اخلاقي و مديريتي و حاكميتي مبارزه كنيم و علني هم مبارزه كنيم. مي خواهيم در همه سرزمينها مظلوم به حق خود برسد و ضعيف زير پاي قوي له نشود، امنيت حقوقي داشته باشد و مي خواهيم به سنت تو و احكام تو عمل شود.

    در تعبير ديگر از ايشان نقل شده است كه به مردم كوفه مي فرمايند: "فلَعمری ما الامام الاَ العامل بالكتاب والاخذ بِالقسط و الداعي بالحق و الحابس نفسه علی ذات الله" به جان خودم سوگند من عامل به كتاب هستم مي دانيد چه كساني حق حاكميت دارند؟ فقط كساني حق حاكميت بر بشر دارند كه بر اساس قوانين خدا حكومت كنند، عدل الهي را رعايت كنند و قسط و عدالت اجتماعي را اجرا نمايند، سعي كنند همه مردم و همه طبقات به حقوق خودشان برسند و به وظايف خود عمل كنند و دعوت به چيزي جز حق نكنند. معيار فقط حق باشد فقط كساني حق حاكميت دارند كه تمام وجود خودشان را وقف خدا كنند و جز براي خدا چيزي نگويند و انجام ندهند اينها حق حاكميت دارند غير از اينها كسي حق حاكميت بر بشر ندارد. بايد عمل به كتاب، اجراي عدالت اجتماعي، دعوت به امور فرهنگي و رسانه دعوت به حق باشد، حاكمان كساني باشند كه خودشان را وقف راه خدا كنند براي خودشان دنبال چيزي نباشند. حكومت حسيني اينگونه است.

    يكي به امام حسين گفت آقا اينها شما را نابود مي كنند! ايشان فرمودند: "اينگونه با من صحبت نكن" "ليس شأني شأن من يخاف الموت ما اهون الموت علی سبیل نیل العزّ و احیاء الحقّ" شأن ما شأن كسي كه از مرگ بترسد نيست، مرگ در نظر ما مثل مرگ در نظر شما نيست. مرگ در راه عزت انساني شرف و احياي حق چه قدر شيرين است. اين نگاه اهل بيت عليهم السلام نسبت به مديريت و تربيت و حكومت است.

    در علوم سياسي گاهي مي شنويد كه وقتي از مشروعيت سياسي صحبت مي شود صحبت از مشروعيت ديني و اخلاقي نبايد شود كه صحبت از مشروعيت جامعه شناختي و سياسي مي شود. يعني صحبت از قدرت حاكميت بايد شود نه صحبت از حق حاكميت، اينجا دو نگاه مطرح است.

    اينها فقط مخصوص دوران امام حسين عليه السلام نبود كه دستگاه اموي معتقد بود صحبت از حق حاكميت و مشروعيت الهي و دنبال استدلال اخلاقي- فلسفي يعني ديني نبايد باشيد؛ به اهل بيت عليهم السلام گفتند نمي شود هم نبوت در خانواده شما باشد و هم خلافت؛ نبوت براي شما بود، خلافت و امارت هم براي ما. يكي سهم شما و يكي هم سهم ما. بعضي ها به مسئله اينگونه نگاه كردند، در حالي كه اهل بيت مي گفتند مسئله حكومت و خلافت را نمي توانيد از مسئله نبوت جدا كنيد. مشروعيت سياسي را نمي توانيد از مشروعيت ديني يعني از حقانيت جدا كنيد و نبايد بكنيد. اينها به هم گره خورده است. اول بايد بنيان هاي تكويني مشروعيت را به لحاظ اخلاقي- فلسفي و به لحاظ ديني حل كرد، بعد رفت سراغ مسائل اعتباري، قراردادي، اجتماعي، كنوانسيون ها، پروتكل ها و حق اطاعات شهروند. اينها همه حقوق اعتباري هستند. بايد بر يك حق حقيقي مبتني باشد.

    همين الآن هم بر سر اين مسئله دعواست. از غليظ ترين ديكتاتوري هاي تا رقيق ترين دموكراسي ها به اين سئوال پاسخ منفي مي دهند، يعني اين مبنا را قبول ندارند. يا پاسخ منفي مي دهند يا پاسخ نمي دهند و دور مي زنند؛ "توطئه سكوت".

    سئوال اين است كه مشروعيت سياسي را مي شود از مشروعيت بنيادين و فلسفي و اخلاقي تفكيك كرد؟ يعني حق حاكميت را مي شود از اصل مسئله حقانيت جدا كرد؟ ما مي گوييم نمي شود. هم ديكتاتوري هاي يزيدي مي گفتند مي شود و هم دموكراسي هاي سكولار مدرن مي گويند مي شود. نگاه پراگماتيستي (منفعت گرايانه) و عمل زده به مقوله قدرت بر نگاه ديني معمولاً در طول تاريخ چربيده است والآن هم مي چربد. اينها اكثريت هستند. هم در دنيا اكثريت هستند و هم در مسائل آكادميك اينها اكثريت هستند. قديماً و جديداً اين مشكل بوده و هست.

    من براي اينكه اتهام نزده باشم تعابيري را خدمت شما عرض كنم كه عيناً در متون علوم سياسي غرب وجود دارد و در كشور خودمان هم تدريس مي شود. وقتي كه صحبت از نهاد حكومت و دولت مي كنند (Government) تمام معادلي كه براي اين كلمه مي آورند مسئله "كنترل ديگران" است. دولت و حاكميت چيست؟ نهادي كه ديگران را كنترل مي كند. اصلاً حكومت در تعريف در علوم سياسي اين است كه چگونه اقليت حاكم، اكثريت را كنترل كنند. در تمام دنيا اينگونه است. چون در تمام دنيا حاكمان عده ي محدودي هستند مثلاً چند هزار نفرند. در متون علوم سياسي كه در دنيا مرسوم است آورده شده است كه "علم سياست مدرن فن كنترل اكثريت جامعه توسط اقليت سياسي است" اين تمام مسئله شان است. صحبت كنترل است. از انواع مكانيزمها براي حفظ و بسط قدرت بحث مي كند. سياست از منظر مادي يعني فن كسب قدرت، حفظ قدرت و توسعه قدرت.

    در تعريف سياست از منظر امام حسين عليه السلام و از منظر اسلامي مسئله از كنترل شروع نمي شود. مسئله از حقيقت تكويني و حق و باطل شروع مي شود. بعد از مسئله حقانيت مي رسد به اينكه چه كساني و چرا حق حاكميت دارند. به اين سؤال ابتدا بايد جواب داد، پله سوم است كه شما وارد مسئله مكانيزم حاكميت و كنترل جامعه مي شويد آنوقت آن مكانيزم بايد مقيد و مشروط باشد به پاسخي كه به اين دوسئوال قبلي داديد. يعني مشروط باشد به پاسخ فلسفي- حقوقي- اخلاقي و شرعي ديني و لذا شما از هر مكانيزمي براي كنترل قدرت در منطق اسلامي و در فلسفه سياسي اسلام نمي توانيد استفاده كنيد.

    اميرالمؤمنين عليه السلام فرمودند: همين كارهايي كه معاويه انجام مي دهد من ده برابرش را بلدم. مي دانم چگونه زمينش بزنم. ولي چه كنم دستم بسته است. هدف ما قدرت به هر قيمت نيست. طوري شده بود كه مي گفتند علي عليه السلام خوب است ولي معاويه سياسي تر است. اميرالمؤمنين مي فرمايند: من به مراتب از او سياسي تر هستم. اما ما سياست مقيد به اخلاق و شرع را دنبال مي كنيم نه سياست مطلق را. اقتصاد مقيد به اخلاق و شرع را قبول داريم. اينها مي گويند نه! سياست را از دين تفكيك مي كنند، اقتصاد را هم از اخلاق و شرع تفكيك مي كنند. آن ها آزادي مطلق دارند، ما نداريم. براي ما انسانيت بر قدرت و ثروت مقدم است. لذا اينها مي گويند قدرت و ثروت و سياست و اقتصاد و حقوق بشر از دين و اخلاق جدا است.

    ما با دسته بسته بايد بجنگيم چون اهداف الهي و انساني داريم اين با دست باز مي جنگد چون تمام هدفش در اين دنياست. جاهايي ممكن است شكست بخوريم، مي گويند اين ها شكست خوردند پس حق با كساني است كه پيروز شدند! عده اي مي گويند اگر ما بخواهيم دنبال حق باشيم هميشه شكست مي خوريم، نه! اولاً شكست و پيروزي با توجه به فلسفه مبارزه معنا مي شود، اگر فلسفه ي مبارزه از نظر تو كسب قدرت و ثروت به هر قيمت است، شكست يعني از دست دادن قدرت و ثروت، پيروزي يعني به دست آوردن قدرت و ثروت.

    پس اگر فلسفه مبارزه كسب رضايت خداوند و رشد و تكامل الهي و انساني و انجام وظيفه و تلاش براي احياي حق است صرف پيروزي و يا شكست مادي تأثيري ندارد. به ميزاني كه تلاش كردي و وارسته تر شدي و ديگران را وارسته تر كردي، پيروزي. چه مثل حسين كشته شوي و چه مثل علي حكومت را تشكيل بدهي. چون هدف هر دو احياي حق است نه حكومت كردن هدف است و نه شهيد شدن. هر دو وسيله است.

    در تعريف صرفاً مادي از حكومت و شيوه حاكميت و دولت، Government يعني فرآيند رسمي كه قدرت را نهادينه مي كند، سازماني است براي حكمراني و سلسله مراتبي است براي سيستم اقتدار؛ مشروعيت را با همين معنا تفسير مي كنند. در علوم سياسي مشروعيت چگونه تعريف مي شود؟ آنچه كه معادل اين كلمه آوردند و مبناي علوم سياسي است به معني هر آنچه كه ويژگي "اقتدار" بياورد. يعني قدرت را به اقتدار تبديل مي كند. يعني قدرت فيزيكي را به قدرت اعتباري تبديل مي كند. اين مي شود مشروعيت. اين مبناي مشروعيت است. مشروعيت در تعريف علوم سياسي دنيا به معناي قانوني بودن، حق بودن، حقانيت، مشروع بودن و بر حق بودن نيست. در علوم سياسي از روش اقتدار صحبت مي شود. مي گويند صحبت از حق و باطل علمي نيست. علم به نظر آنها چيست؟ هرآنچه كه به شما كمك كند سريعتر، با هزينه كمتر و وقت كمتر به اقتدار برسيد و بتوانيد حفظش كنيد. حالا مي خواهد از راه دموكراسي يا كودتا يا كلاهبرداري باشد. تو با مباني فرهنگي و اخلاقي اين ها را مشروع يا نامشروع بنامي اينها ربطي به علم سياست ندارد. خود ما اين علوم سياسي را قبول نداريم. اين همان سياست سكولار و سياست دنيا محور است.

    دو نوع سياستي كه اميرالمؤمنين عليه السلام مي فرمايند يكي سياست به معناي شيطنت و يكي سياست به معناي عقلانيت. اين سياست به معناي عقلانيت است كه با تربيت و حقيقت و اخلاق و عدالت گره خورده است. آنجا قدرت و ثروت هدف است و اينجا وسيله است. مي بينيد دو نوع علوم سياسي داريم. بعد عده اي مي گويند علوم انساني را تقسيم به اسلامي و غيراسلامي نكنيم.

    مشروعيت در تعريف علوم سياسي غرب يعني اصلاً قرار نيست حق حاكميت ريشه فلسفي برهاني اخلاقي داشته باشد. نمي گويم لازم نيست نداشته باشد يا لازم نيست داشته باشد. ممكن است داشته باشد اما هيچ ضرورتي ندارد. هرآنچه كه مقوله اطاعت پذيري شهروندي را تحصيل و تعميم كند مشروعيت مي شود. اينها عين عبارات درسي و رسمي آكادميك ما در حوزه علوم سياسي است. بحث حق و باطل عدل و ظلم رشد و غي رستگاري اينها مطرح نيست. در فلسفه سياسي مقداري ريشه اي تر و فلسفي تر با مشروعيت برخورد مي شود ولي در علوم سياسي دنبال توجيه اخلاقي و مبنايي مشروعيت نيستند. بيشتر بحث از مكانيزم كسب قدرت و حفظ آن و نظم قدرت مي باشد. اين ها را آموزش مي دهند. به محتوا كاري ندارند مگر در مباحث فرماليستي و صوري. اينكه چرا يك دولت و حاكميت بتواند از شهروندانش تقاضاي اطاعت كند چرا؟ اين در علوم سياسي پاسخ مستدل فلسفي اخلاقي ندارد. چيزهايي را مفروض مي گيرند و يا مسكوت مي گذارند. مي گويند ربطي به علم سياست ندارد. مي گويند اينها بحث فلسفه ديني است و مربوط به اخلاقيات است در علوم سياسي ما دنبالReal Poitic هستيم سياسست واقع گرا يعني همين الآن چگونه مي تواني زودتر و ارزانتر به قدرت برسي و نگه داري آن را. فقط قدرت را بچسب. اين بحث ها علمي نيست حقانيت را بگذار در كوزه آبش را بخور. اسمش را هم مي گذارند سياست علمي و مدرن. كجاي اين مدرن است؟ اين همان سياستي است كه يزيد و معاويه رفتند. منتهي آن ها آرم مذهب را روي آن مي زدند شما آرم مذهب را هم برداشتيد. چرا مي گوييد در عرصه اقتصاد و سياست بازار دموكراسي بايد مطلق باشد و مقيد و مشروط به مباني فلسفي و اخلاقي و حقوقي نبايد باشد. عمدتاً مشروعيت را در علوم سياسي با واژه هاي جامعه شناختي تفسير مي كنند. چون مشروعيت در اين ديدگاه صرفاً به معناي قدرت نفوذ ميزان تنفيذ مقدار اقتدار قابل اعمال بحث مي شود به دليل آن كاري ندارند. لذا در حوزه علوم سياسي وقتي صحبت از مشروعيت مي شود صرفاً بحث مقبوليت بحث مي شود. البته اين هم حداكثر آن است تازه اگر دموكراتيك باشند. ديكتاتوري هاي پنهان و پيچيده است كه گاهي پشت صحنه سياسي دارد پشت صحنه اليگارشي است و جلوي صحنه دموكراسي است. ولي حالا خالص ترين نوع دموكراسي كه فرضي است و خودشان مي گويند تحقق پيدا نكرده است و برايشان آرمان است در همان هم واژه هاي جامعه شناختي مطرح مي شود تا واژه هاي فلسفي. به معني موفقيت. مشروعيت و حقانيت سهمي در مشروعيت سياسي ندارد مسئله اصلي اعتقاد به آن مشروعيت است يعني مقبوليت و نه خود مشروعيت.

    مثالي بزنم در اين خصوص در متون علوم سياسي در دنيا بحث مي شود ماركس وبر يكي از نظريه پردازان مشروعيت است در حوزه فلسفه به او مي گويند ماركس سرمايه داري ايشان در آثارش از مفاهيمي مثل حق حاكميت منشأ حق حاكميت و غايت حاكميت تقريباً هيچ جا بحث جدي فلسفي نمي كند نقل قول كرده است ولي استدلالي اظهارنظر نكرده است وقتي وارد تقسيم بندي مشروعيت مي شود به معناي چگونگي اعتقاد جامعه به حق حاكميت يعني موفقيت و پذيرش آن معنا مي كند. نه به معناي دليل حكومت براي حكومت كردن. ما مي گوييم هر دوي آن لازم است. وبر با اينكه مشروعيت از اساسي ترين مباحث سياسي است مشكل چگونگي اجبار سياسي را مي گويد مشكل اصلي در مسئله مشروعيت است دغدغه حق و باطل و استدلال فلسفي اخلاقي براي حكومت هيچ جا مطرح نمي شود. دغدغه نحوه اعمال اقتدار بر جامعه را دارند نه دغدغه حق و باطل را. مي گويد بر پايه عرف و تاريخ است و يا بر پايه كاريزماي شخصيت است يا بر پايه بعضي قوانين و اقتدار حقوقي مدرن تر. از آن طرف مخالفينش هم به اين شكل بحث مي كنند مثلاً نئوماركسيست ها مفهوم سرمايه داري از رضايت شهروند را كه مبناي دموكراسي ليبرال است چه نوع مشروعيتي است رضايت شهروندي يعني چه؟ مي گويند مكانيزمي كه جوامع كاپيتاليستي از طريق آن يعني ايجاد رضايت از طريق رفورم و دموكراسي و رفاه و سرمايه داري ظاهراً تضادهاي طبقاتي را مي خواهند مهار مي كنند مي گويند اينها استدلال براي مشروعيت ندارد اين مشروعيت صرفاً يك نوع حفظ هژموني ايدئولوژيك است. در دموكراسي ليبرال دنبال حقوق مردم نيستيم شما مي خواهيد اين هژموني و ايدئولوژي سرمايه داري را حفظ كنيد منتهي چگونه؟ دو گونه مي شود مردم را سركوب كرد يك جور با چوب در سرشان زد جور ديگر مغزشان را مصرف كرد مثل ماري كه روي دوش ضحاك بود كه ديگر خودش احساس مسئوليت نكند و فكر نكند اگر يك وقتي از دستش در رفت مي زند الآن اتفاقاً در اروپا مي بينيد از دستشان در رفته است در آلمان و فرانسه و انگليس و بلژيك در دانشگاه هاي لندن و منچستر دانشجويان ريختند بيرون ديديد كه چگونه مي زدند اينهايي كه مي گفتند پليس ما هيچ وقت نمي زند ما حرف مي زنيم بله حرف مي زنيد تا وقتي كه طرف حرف نزند وقتي طرح حرف بزند چوب مي زنيد. از يك دانشجوي انگليسي مصاحبه مي گرفتند گفت ما تا بحال فكر مي كرديم فقط كلاه ملت هاي ديگر را برمي دارند كلاه خودمان را هم برمي دارند. فكر مي كرديم فقط با ديگر ملت ها با خشونت رفتار مي كنند حالا نوبت خود ما شده است. اين همان حرفي است كه نئوماركسیستها جواب آنها را مي دادند مي گفتند مشروعيت شما همان هژموني ايدئولوژيك خودتان است اسمش را مي گذاريد دموكراسي حقوق فرد و بشر و آزادي. اينها همه بازي هاي لفظي است. و چون در جامعه سرمايه داري بحران هاي بزرگي بوجود مي آيد كه منشأ آن انباشت سرمايه داري است شما ثبات را نمي توانيد از طريق رضايت شهروندان تأمين كنيد يا به طور مداوم بحرانهاي خارجی درست مي كنيد اگر آن هم مشكل شما را حل نكرد بحران داخلي درست مي كنيد پس شما هم وقتي مي گوييد مشروعيت ليبرالي حقيقتاً به حق شهروندي كسي كاري نداريد دنبال استمرار حركت خودتان هستيد. روشهاي شما همان روشهاي كمونيستها و فاشيستهاست فقط روشهايتان كمي پيچيده تر است. پس اين مشروعيت نيست شكل ديگري از خود قدرت است اين را نئوماركيسستها مي گويند شما سئوال نمي كنيد از مشروعيت و قدرت اين يك شكلي از اعمال قدرت است. اسمش را مي گذاريد مشروعيت دموكراتيك. من نمي خواهم داوري كنم مي خواهم بگويم موافق و مخالف هر دو مشروعيت را آوردند (از راست نو تا چپ نو) روي امكان حفظ اقتدار. كسب اطاعت شهروند حالا چه به صورت دموكراسي چه به شكل توتاليتر. اينها در علوم سياسي رسمي دنيا اينگونه بحث مي كنند بحث را از نيمه شورع مي كنند در مباحث فلسفي سياسي امام حسين عليه السلام در مباني ما از ريشه مسئله شروع مي شود. اول بايد تكليف خود را با مسئله هستي شناسي انسان شناسي ارزش شناسي فرجام شناسي و غايت شناسي مبدآ شناسي و معرفت شناسي حقوق و حق شناسي اول بايد تكليف اينها را روشن كنيد. بعد كه مسائلي مانند حق و باطل و عدل و ظلم رستگاري و نجات و فرد و جامعه و شقاوت و سعادت معلوم شد آن وقت مرحله بعد مكانيزم قدرت بحث مي شود كه بيعت قبيله اي چگونه است رأي گيري شهروندي چگونه است و اشكال ديگر اعمال قدرت كه در تاريخ بشر بوده و بعد از اين هم خواهد بود.

    در واقع هيچ وقت درباره اينكه چگونه بايد بر جامعه حكومت كرد بحث نمي شود بحث از اين مي شود كه چگونه مي توان در جامعه حكومت كرد، صحبتي از "بايد" نيست؛ وقتي كه "بايد" آمد يعني حقوق و اخلاق آمد و مجبوري استدلال فلسفي- اخلاقي- شرعي بياوري. اين نظريه پردازان مي گويند ما با بايد و نبايد كاري نداريم اينها "ايدئولوژي" و "دگم" است، علمي نيست.

    سئوال اين است چگونه مي توان بحث فلسفي ـ اخلاقي از حق و حقوق به صورت عام و حقوق سياسي ـ اجتماعي و حقوق شهروندي به صورت خاص كرد؟ منطق حقوق چيست؟ اين آقايان به حقوق هم نگاه ابزاري مي كنند، اما كليات نگاه متفكرين اسلامي و كساني كه بر اساس منطق امام حسين عليه السلام به حقوق سياسي مي نگرند، در رواياتي كه از سيدالشهدا خوانده ام ذكر كرده ام. اين موارد را در حاشيه و دامنه آن توضيح مي دهد كه چرا چنين است؟

    در ديدگاه هاي مختلف در حوزه معرفت شناسي اصلاً نبايد راجع به فلسفه حق صحبت كنيد، مثلاً اگر نسبي گرا يا از كساني باشيد كه در جريان شكاكيت اند، نمي توانيد راجع به فلسفه حق بحث كنيد، با سوفسطايي يونان كهن تا سوفيسم نو، يا جريان پوزيتيويستي كه معيار داوري راجع به هر چيزي را صرفاً تجربه گرايي و تجربه محوري مي دانند و تجربه محض نمي شود از فلسفه حق صحبت كرد، چون نه حق تجربي است و نه فلسفه آن. لذا طبيعي است كه مي بينيد كساني كه در حوزه علوم سياسي و مدرن اظهارنظر مي كنند، مسخره مي كنند و مي گويند عدالت، حق، باطل، ظلم و مسائل اخلاقي، سنتي، غير علمي و ايدئولوژيك را كنار بگذاريد و در باره سياست بحث علمي و تجربي كنيد. بحث تجربي از قدرت، يعني چگونه مي توانند قدرت را به دست بياورند و آن را نگاه دارند و در اينجا ديگر صحبت بايد و نبايد نيست؛ و اسم غير از اين را غير علمي مي گذارند. بر اساس پوزيتيويسم و تجربه گرايي محض كه سنت غالب علمي در دانشگاه هاي دنياست، نمي شود از فلسفه حق و حقوق بحث كرد. نمي توان قاطعانه بر مبناي شكاكيت معرفت شناختي و نسبي گرايي از ريشه حق و حقوق از جمله حقوق سياسي و مشروعيت حرف زد. بر اساس هر نوع تفكر عقل گريزي نمي شود بحث استدلالي، حتي از نوع مذهبي آن كرد؛ مثلاً اشعري گري. با اينكه به نظر من اشعري گري در نقطه كاملاً مقابل جرياني مثل پوزيتيويست ها، شكاك ها يا نسبي گراهاست، اما اشاعره مسلمان و مذهبي از يك طرف با جريان پوزيتيويستي و تجربه گراي محض و از طرف ديگر با جريان هاي شكاك و نسبي گرا بسيار به هم نزديكند، يعني دايره اي كه يك انتهايش يك سر طيف است و دايره اي است كه اينها كاملاً در كنار هم قرار مي گيرند، با اينكه اينها مذهبي و آنها غير مذهبي و بعضي هايشان ضد مذهبي اند، ولي مبناي نگاهشان به موضوع حقيقت و حقوق تقريباً يكي است. و لذا در كشورهاي اسلامي كه تفكر اشعري غالب و عقلانيت اسلامي غايب است، جريان هاي سكولار سريع تر رشد كرده اند، مثلاً در بعضي از كشورهاي عربي و كشورهاي اسلامي غير عربي كه تفكر كلامي شان تفكر اشعري بوده است، يعني تفكر هاي پوزيتويستي، شكاكانه، نسبي گرا و سكولاريسم در جامعه اي مثل ايران كه از اسلام عدل محور عقل گرا و مكتب اهل بيت حرف مي زند، موانع بسيار جدي اي دارد. به عبارتي سر "الف"، "باء"، "تاء" و "ياء" با آنها بحث مي كند، اما در تفكر اشعري جايي براي بحث نيست. بين اشعري گري در جهان اسلام و سوفيسم يا همان سوفسطايي گري قديم يوناني (سوفيسم كهنه) و سوفيسم جديد يا نو شباهتي وجود دارد، چون تفكر سوفيسم و سوفسطايي گري كه نوع افراطي آن شكاكيت و متعادل تر آن نسبي گرايي است، وجود حقيقت نفس الامري و واقعي را كه ادراكات ذهني و انديشه بشر مي بايست تابع آن حقيقت و مطابق آن واقعيت باشد، قبول ندارد. بنابراين گفته مي شود نبايد دنبال يك فلسفه واقعي براي حق، حقيقت و حقوق گشت؛ حقيقت و همين طور حقوق بشر تابع تو و ذهن توست، تويي كه تصميم مي گيري چه چيزي حقيقت است و چه چيزي حقيقت نيست يا چه چيزهايي حقوق بشر هست يا چه چيزهايي نيست! چون نه حق و باطل و نه حقوق و وظايف بشر واقعيت قابل درك براي بشر ندارند، در واقع در خارج نفس الامري وجود ندارد كه بخواهي بدان برسي. بر اساس گفته سوفسطايي هاي قديم و جديد نبايد در جستجوي ريشه فلسفي براي حق باشيد، نبايد دنبال استدلال براي حقوق بشر، عليه يا له حقوق سياسي، اجتماعي يا حقوق خانواده بود، بلكه قرارداد مي كنيم، تصميم و رأي مي گيريم كه هر آنچه را كه بخواهيم فرض و وضع مي كنيم. ريشه هايش به اين برمي گردد كه بشر قدرت عقلي كه بتواند حقيقت مستقلي را در خود درك كند ندارد.

    حالا ببينيم از اين طرف اشاعره چه مي گويند. اينها هم يك سري تفاوت ها در بعضي از احكام و حقوق مي بينند و نمي توانند به درستي تحليل كنند، نتيجه گرفتند، صلاح و فساد واقعي، مقياس دستورات دين و شرع و معيار حقوق و عدالت نيست، احكام، مناتات و ملاكات نفس الامري قابل درك براي بشر ندارند. حرفمان اين نيست كه همه مناتات قابل دركند، اما بايد بپذيريم كه مناتات و ملاكاتي وجود دارد، يعني وقتي شارع چيزي را حرام يا واجب كرده يا مثلاً گفته اين جزو حق و حقوق و وظيفه توست و آن يكي نيست، بر اساس مناتات، ملاكات واقعي و نفس الامري بوده است. در تفكر اشعري چون مقياسي براي حق، عدالت و شرع نيست و احكام، حقوق و عدالت صرفاً تابع جعل الهي است، از اين نظر به تفكر سوفسطايي شبيه مي شوند، چرا كه آنها هم حقيقت را مقياس ذهن نمي دانستند، بلكه ذهن را مقياس حقيقت مي دانستند. البته اينها مذهبي و قائل به جعل الهي اند، درحالي كه آنها اين را هم قبول ندارند. اشاعره مي گويند درك عقلي محال است، ولي جعل شرعي كه هست. سوفسطايي گرها مي گويند، هيچ كدامشان، بلكه هر دو باطلند؛ و الا از اين جهت مبناي هر دو يكي است. بنابراين اشاعر در حوزه عقلانيت به نحوي شكاكان ديني محسوب مي شوند. البته لااقل التزام به شرع را دارند. با توجه به اين مطالب، بين اشعري گري ما، از يك طرف با جريان پوزيتيويستي و از طرف ديگر با جريان شكاك و نسبي گراي مدرن، پست مدرن و كهنه در غرب شباهت هايي وجود دارد، چون اين سه چهار مورد با عقلانيت مشكل دارند، اما در منطق اسلامي، شيعي و منطق اهل بيت، موضوع عقلانيت و عدالت در هم گره خورده اند و شما تا از نظر توحيدي و هستي شناختي، ريشه هاي حق و حقيقت را نفهميد و اثبات نكنيد، منطقاً نمي توانيد در حوزه حقوق بشر، حقوق سياسي، اقتصادي، خانواده، وظيفه و حدود بحث كنيد. آنگاه مي توانيم براي هر فهرست حقوقي از قبيل حقوق سياسي، اقتصادي و اجتماعي براي مرد، زن، خانواده، كودك، دولت و مردم استدلال كنيم. حتي در پس استدلال نقلي مان هم عقل وجود دارد، اما هيچ كدام از ديدگاه هايي كه ذكر كردم نمي توانند چنين حرف هايي را بزنند، چون همان طور كه گفتم مبنايشان متفاوت است.

     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    0
    امتیاز شما :