پايگاه اطلاع رساني فرهنگ و ارتباطات ديني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
  • ‌دين‌ و برنامه‌ريزي‌ فرهنگي‌   
  • 1391-09-13 13:10:40  
  • تعداد بازدید : 12   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • دين و برنامه ريزي فرهنگي

    حجت الاسلام والمسلمين مهدي مهريزي  

    واژه هاي فرهنگ و دين، پراستعمال و پرمعنا مي باشند، يعني كاربردهاي گوناگون با معاني متفاوت دارند. اگر در آغاز هر بحث علمي تعيين مراد نگردد، لغزش ها و خلط هاي بسياري به همراه خواهد داشت.

    از اين رو، نخست توضيحي از تك واژه هاي فرهنگ و دين ارايه مي گردد و آنگاه به بيان مقصود از عنوان مقاله مي پردازيم.

    1- فرهنگ

    فرهنگ را بسيار متنوع معنا كرده و تا دويست مفهوم برايش برشمرده اند.(1) آنچه نگارنده بر آن تأكيد دارد اين است كه:

    فرهنگ مجموعه اي از باورها، ارزش ها، آگاهي هاي عمومي، خصلت هاي رفتار، آداب و رسوم و هنر است كه زماني بر آن گذشته و از ثبات نسبي برخوردار است.

    در اين تعريف شش مؤ لفه براي فرهنگ منظور شده كه سه مورد اول، لاية دروني فرهنگ را مي سازد و سه مؤ لفه ديگر، بروز و ظهور خارجي و عيني آن است.

    2- دين

    براي دين هم معاني بسيار گفته شده، ولي منظور اين نوشته از دين مجموعه اي از معارف، ارزش هاي اخلاقي و دستورات فردي و جمعي است كه به وحي معتقد مي باشد.

    با اين توضيح اجمالي به دست مي آيد كه فرهنگ و دين نقاط تلاقي و برخورد بسيار دارند و مي توان از رابطه اين دو يا نقش هريك در ديگري سخن راند.

    حال وقتي دين و برنامه ريزي فرهنگي بعنوان موضوع به ميان مي آيد چند احتمال مطرح خواهد شد:

    1. در برنامه ريزي هاي فرهنگي دين چه جايگاه و نقشي دارد؟ در اين احتمال، دين بعنوان مبنا و معيار در برنامه ريزي فرهنگي ديده مي شود.

    2. براي تحقق دين چگونه بايد برنامه ريزي فرهنگي كرد؟ در اين احتمال، دين موضوع برنامه ريزي قرار مي گيرد.

    در اين نوشتار، احتمال اول به بحث گذارده مي شود و تلاش مي شود به دو سؤ ال پاسخ گفته شود:

    1- ميزان تأثيرگذاري دين در برنامه ريزي فرهنگي چيست؟

    2- پس از نشان دادن جايگاه و ميزان تأثيرگذاري، چه اصولي از دين را بايد در برنامه ريزي ها منظور داشت. اينك به بررسي پاسخ هاي اين دو پرسش در دو قسمت مي پردازيم:

    1- جايگاه دين در برنامه ريزي فرهنگي

    نسبت به نقش دين در فرهنگ دو تلقي متفاوت به چشم مي خورد. گروهي به حداكثر دخالت دين در فرهنگ باور دارند. اينان با تحليلي كه از دين و انسان دارند براي دين در ارزش ها، قوانين و برنامه ريزي فرهنگي آن هم در تمامي عرصه هاي فرهنگي جايگاه قايل اند. در مقابل، نظر ديگري است كه دين بسياري از حوزه هاي فرهنگ را به انسان و مؤ لفه هاي طبيعي فرهنگ واگذارده است و اين به استناد خود دين است. به تعبير ديگر، دين فرهنگ هاي ملي را پذيرفته و بر آن صحه گذارده و آن را امضا كرده است، گرچه دخالت ها و تحديدهايي از سوي دين صورت پذيرفته است.

    به سخن ديگر، مي توان به يك منطقة الفراغ فرهنگي معتقد شد. همانگونه كه در فقه منطقة الفراغي است كه با انديشه و تعقل و تجربه آدمي پر مي شود، در حوزه فرهنگ نيز چنين خواهد بود.

    شواهدي كه مي توان بر اين دعوا اقامه كرد از اين قرار است:

    1-1- امير مؤ منان (ع) آن زماني كه مالك اشتر را بعنوان والي به مصر فرستاد، يكي از توصيه هايش به وي چنين بود: « ولا تنقض سنة صالحة عمل بها صدور هذه الامة و اجتمعت بهاالالفة و صل عليها الرعية و لا تحدثن سنتة تضر بشيء من ماضي تلك اسنن فيكون الااجر لمن سنها الوزر عليك بما نقصت منها(2) : و آيين پسنديده اي برهم مريز كه بزرگان اين امت بدان رفتار نموده اند و مردم بد وسيله به هم پيوسته اند و رعيت به يكديگر سازش كرده اند. و آييني مگذار كه چيزي سنت هاي نيك گذشته را زيان رساند تا پاداش از آن نهندة سنت باشد و گناه شكستن آن تو ماند».

    1-2- شهيد مطهري در شرح سروده اي منسوب به حضرت علي (ع) گفته است:

    ... آيا مقتضيات زمان آداب را عوض مي كند؟ بله

    از جمله آداب، يكي هم رسوم ميان مردم است. اينها را نمي شود گفت خوب است نمي شود گفت بد است. مثلاً هر مردمي براي مجالس عروسي يك رسم بخصوصي دارند، مجالس مهماني يك رسم بخصوص دارند.

    جملة ديگري را هم در ديواني كه منسوب به اميرالمومنين(ع) است به ايشان نسبت داده اند و آن اين است: «حسين بني اذاكنت في بلدة غريباً فعاشر بآدابها».(3)

    يعني: پسرجان، اگر در شهري غريب بودي به آداب آن شهر معاشرت بكن. اينجا صحبت آداب است. مثلاً اگر در يك جا رفتي، ديدي جمعيت ايستاده غذا مي خورند، تو هم آنجا بايست، غذا بخور...(4)

    1-3- سخن ديگري از حضرت علي نقل شده كه فرزندانتان را بر آداب و رسوم خويش وامداريد، زيرا آنان در زماني غير از زمان شما به دنيا آمده اند.(5)

    1-4- تحريم: پوشيدن لباس شهرت در فقه مي تواند گواه ديگري باشد، چراكه معنايش تأييد عرضه يك جامعه در پوشش و نوع لباس است.

    -1-5 ارجاع بسياري از مسايل به عرف خود تأييد فرهنگ ملي و محلي است. مانند: تبيين فقير و مسكين، تعيين مقدار نفقه و ...

    1-6- امضاي پاره اي از عرف ها و سيره هاي پيش از اسلام، مانند احترام ماههاي حرام كه رسمي جاهلي بود، تأييد نوروز كه عيد باستاني ايرانيان است، تجليل پيامبر از شركت خود در حلف الفضول در دوران جاهلي، تأييد ديه صد شتر براي قتل عمد و... شاهد ديگري بر اين امر است. از اين نمونه ها بسيار است كه اينك مجال پرداختن بدان نيست.

    نتيجه اي كه مي توان گرفت اين است كه دين عرصه هايي از فرهنگ را براي انديشه و تجارب بشري بازگذارده، تا انسان ها به مقتضيات شرايط اجتماعي، سياسي و اقتصادي به پركردن آن دست زنند و اين زمينه گفت وگوي فرهنگ و مبادله فرهنگي را فراهم مي سازد..

    البته بايد توجه داشت كه در سه مورد خاص دين به تحديد فرهنگ مي پردازد:

    1- آيين هاي باطل و مظاهر آن نبايد در فرهنگ جاي گيرد.

    2- خرافه و مظاهر آن نبايد در مقوله فرهنگ و مظاهر آن وارد شود.

    3- فرهنگ نبايد با احكام مسلم و قواعد قطعي ديني ناسازگار باشد.

    بيش از اين نمي توان دليلي براي دخالت و تحديد فرهنگ داشت.

    2 - اصول و قواعد ديني در برنامه هاي فرهنگي

    حال كه حدود دخالت دين و فرهنگ به اجمال معلوم گشت، به ذكر اصول و قواعدي مي پردازيم كه برنامه ريزان فرهنگي در فضاهاي ديني بايد بدان توجه كنند.

    2-1- اصل سهولت و سير يا اجراپذيري: هنگامي كه پيامبر امام علي (ع) و معاذ را به يمن براي تبليغ دين فرستاد بدانان توصيه فرمود كه: « انطلقا فبشرا و لا تنفرا و يسرا و لا تعسيرا».(6)

    حركت كنيد، بشارت دهيد و نفرت ايجاد نكنيد، آسان بگيريد و سخت نگيريد.

    در پاره اي منابع روايي چنين آمده كه هرگاه پيامبر ميان دو امر مخير مي شد آسان ترين (اجراپذيرترين) را برمي گزيد، در مسايل اجتماعي احتياط و سراغ سخت تر رفتن، امري خردپسند نيست، عالمان اصول و فقيهان نيز بر اين نكته تأكيد مي ورزند كه تعميم احتياط به اصلاح امور اجتماعي مي انجامد.

    2-2-  توجه به احكام و قواعد مسلم ديني داشتن شايد يكي از علل نابساماني هاي فرهنگي، منقح نبودن حكم بسياري از موضوعات است كه در مرز دين و فرهنگ جاي مي گيرد و اين سبب مي شود سليقه هاي مختلف در انتخاب ديدگاههاي متفاوت وارد عرصه شود و به هرج و مرجي بينجامد. آنچه در مجسمه سازي، موسيقي، لهو و لعب، تصويربرداري، طنز، پوشش، توريسم و... شاهدش هستيم، با جابه جايي مديران، سليقه ها و رويه هاي متفاوت در دستور كار قرار مي گيرد و بسا نوعي تضاد را تداعي مي كند.

    راه حل در اين موارد اين است كه آنجا كه احكام منقح و قطعي در دسترس نيست و ديدگاههاي متفاوت از سوي فقيهان عرضه شده، قانونگذاران فرهنگي به اقتضاي اوضاع و احوال اجتماعي يكي از ديدگاهها را كه اجراپذيرتر است برگزينند و بعنوان نظريه قطعي دين ابراز نكنند كه اگر در شرايط ديگر راهي ديگر را برگزينند به تناقض گويي در بيان احكام دين دچار نشوند. شهيد سيد محمدباقر صدر نسبت به قانونگذاري در جمهوري اسلامي معتقد است: احكام مسلم و قطعي به شكل قانون در مي آيد و در آنجا كه اجتهادهاي متعدد وجود دارد قانونگذار برحسب شرايط يكي را برمي گزيند و آنجا كه هيچ قانوني نرسيده يعني منطقة الفراغ قانوني، باز قوه مقننه تصميم گيرنده است: « ان احكام الشرعية الثابتة بوضوح فقهي مطلق، تعتبر بقدر صلتها بالحياة الاجتماعية جزء ثابتاً في الدستور.. ان اي موقف للشريعة يحتوي علي اكثر من اجتهاد يعتبر نقاط البدا المتعددة و يظل اختيار البديل المعين من بين هذه البدائل موكولاً الي السلطة التشريعية ال تمارسها الامة علي ضورالمصلحة العامة»(7)

    احكام ديني پايدار كه از وضوح فقهي قطعي برخوردار است به ميزان ارتباط با زندگي اجتماعي جزء ثابت قانون قرار مي گيرد.

    هر موضوعي از شريعت كه در آن اجتهاد فقهي متعدد باشد حوزه بديل هاي متعدد نامگذاري مي شود و اختيار انتخاب يكي از آنها به عهدة قوه مقننه است كه مردم آنها را برگزيده اند، مجلس قانونگذار، ... دست به گزينش مي زند.

    2-3- توجه به تنوع نيازها و خواسته ها و منظور كردن مراتب و درجات انساني. بر اين اصل شواهد بسياري در نصوص و منابع ديني به چشم مي خورد، احاديثي كه مردم را داراي درجات مختلف معرفي مي كند وتأكيد مي كند كه اگر اين درجات منظور نگردد، استعدادها شكسته خواهد شد.

    امام صادق(ع) به يكي از يارانش فرموده ايمان و دينداري مانند نردبان داراي ده پله است كه بايد از آن پله، پله بالا رفت.

    آنگاه فرمود: اگر كسي را در پله پايين يافتي و توانستي او را به پلكان بالاتر برساني انجام ده وگرنه آن چه را از توان و طاقت او بيرون است بر او تحميل مكن، مبادا او را بشكني كه خود بايد جبران كنيد.(8)

    همچنين در حديثي ديگر مي فرمايد: اسلام هفت سهم دارد و هركس داراي سهمي است. كسي كه يك سهم دارد، دو سهم را بر او تحميل مي كنيد كه سبب سنگيني و نفرت او مي گردد، بلكه با آنان مدارا كنيد و راه هاي ورود به دين را آسان بگيريد. همچنين اين نكته كه پيامبران به اندازه عقول مردم با آنان سخن مي گفتند،(9) شاهدي ديگر است. رعايت سنن مختلف، عرف هاي گوناگون، خواسته ها و نيازهاي اصلي پايه اي و اساسي در برنامه ريزي فرهنگي است و غفلت از آن و براي همگان يك دارو تجويز كردن جز انزجار و نفرت حاصلي ندارد.

    2-4- پرهيز از قالب گرايي و شكل گرايي. بسا اوقات قالب هاي ديني چنان برجسته و مورد توجه قرار مي گيرد كه محتوا و روح و جان از ياد مي رود. در مَثل، گاه به آن اندازه كه بر نماز جماعت تأكيد مي شود بر راستگويي، وفاداري، احترام به انسان توجهي نمي شود و در هيچ برنامة فرهنگي منظور قرار نمي گيرد.

    قالب ها و احكام براي حفظ ارزش هاي انساني و اخلاقي تشريع شده است، جمود بر آنها و از ياد بردن اساس و روح احكام ديني ضايعه اي جبران ناپذير است. كه به جز فاصله گرفتن از روح دين و شريعت، زمينه مساعدي را براي فرصت طلبان فراهم مي سازد. قرآن كريم روزه، عبادت و ذكر خدا را راهي محتمل براي دستيابي به تقوا معرفي مي كند و با تعبير «لعلكم تتقون» از آن ياد مي كند. اما عدالت و انصاف را راهي قطعي به پارسايي و تقواپيشگي مي داند:

    ... كتب عليكم الصيام.. لعلكم تتقون(10)

    ... واذكرو مافيه لعلكم تتقون(11)

    ... اعبدو ربكم... لعلكم تتقون(12)

    ... اعدلوا هو اقرب للتقوي ...(13)

    حضرت علي (ع) در روايتي فرموده است: يستدل علي ادبارالدول باربع: تضييع الاصول و التمسك بالفروع و تقديم الاراذل و تأخ الافاضل».(14)

    عقب ماندگي حكومت ها، از چهار نشانه به دست مي آيد: تباه كردن اصول، چسبيدن

    فروع و شاخه ها، مقدم داشتن پَست ها و كنارنهادن شايسته ها.

    2-5- پرهيز از جمودگرايي. روشن است كه پاره اي قالب ها كه در دوره هاي گذشته رواج داشته مناسب آن دوره و زمان بوده و تعميم آن قالب ها براي همه دوره ها، لغزشي بزرگ است. هميشه اهداف و مقاصد شريعت، معيار تعميم و تضييق است. آيا مي توان ورزش هاي رايج گذشته را براي هميشه ترويج كرد؟ آيا مي توان نوعي خاص از پوشش را كه شرايط اقليمي و بومي يك دوره اقتضا مي كرده، به همه جا تعميم داد؟

    سخني نغز از شهيد مطهري در راز جاودانگي دين اسلام به ما رسيده است كه شاهدي بر اين مدعاست: « اسلام هرگز به شكل و صورت ظاهر زندگي نپرداخته است. تعليمات اسلام همه متوجه روح و معنا و راهي است كه بشر را به آن هدف ها و معاني مي رساند. اسلام هدف ها و معاني و ارايه طريق رسيدن به آن هدف ها و معاني را در قلمرو خود گرفته و بشر را در غير اين امر آزاد گذاشته است و به اين وسيله از هرگونه تصادمي با توسعه و تمدن و فرهنگ پرهيز كرده است. در اسلام يك وسيله مادي و يك شكل ظاهري نمي توان يافت كه جنبة تقدس داشته باشد و مسلمان وظيفه خود بداند كه آن شكل و ظاهر را حفظ نمايد. از اين رو، پرهيز از تصادم با مظاهر توسعه علم و تمدن يكي از جهاتي است كه كار انطباق اين دين را با مقتضيات زمان آسان كرده است.(15)

    اينها بخشي از اصول و قواعدي است كه برنامه ريزان فرهنگ بايد با توجه بدان وارد اين عرصه گردند.

    پي نوشت ها

    1- نقد و نظر، ش 3 و 4، سال دوم، ص 140.

    2- نهج البلاغه، ص 431، صبحي صالح.

    3- ديوان اميرالمومنين، ص 29.

    4-  اسلام ومقتضيات زمان.

    5- شرح نهج البلاغه، ابن ابي الحديد، ج 3، ص 267.

    6- ميزان الحكمة، ج 1، ص 469.

    7- الاسلام يقود الحياة، ص 18.

    8- بحارالانوار.

    9- بحارالانوار.

    10- سوره بقره، آيه 183.

    11- سوره بقره، آيه 63.

    12- سوره بقره، آيه 21.

    13- سوره مائده، آيه 8.

    14- الحياة، ج 5 ، ص 308.

    15- ختم نبوت، صص 78-79.

     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    0
    امتیاز شما :