پايگاه اطلاع رساني فرهنگ و ارتباطات ديني
ArticleID PicAddress Subject Date
{ArticleID}
{Header}
{Subject}

{Comment}

 {StringDate}
 
 
 
 
  • تاملي درباب فلسفه فرهنگ   
  • 1391-08-02 10:38:24  
  • تعداد بازدید : 32   
  • ارسال به دوستان
  •  
  •  
  • تأملی درباب فلسفه فرهنگ

    متن زیر جرعه نخست از سلسله مباحث «درباره فلسفه فرهنگ» حجت الاسلام و المسلمین علی اکبر رشاد است که در حلقه فلسفه فرهنگ، پ‍ژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ارائه و توسط برادر ارجمند آقای حامد رشاد تنظیم گردیده است.

    ازآنجاکه اغلب این اشتباه رخ می دهد که فلسفه های مضاف به مقولات و امور، با فلسفه های مضاف به معرفت ها و علوم خلط می گردد (مثلاً مباحث فلسفه حقوق با فلسفه علم حقوق، فلسفه سیاست با فلسفه علم سیاست و در اینجا، فلسفه فرهنگ و فلسفه علم فرهنگ آمیخته می شوند) مختصر تأملّی درباره فرهنگ و علم فرهنگ و تفاوت های فلسفه فرهنگ و فلسفه علم فرهنگ، می تواند به تفکیک درست این حوزه ها ی موضوعی و مطالعاتی کمک شایانی کند. در این گفتار کوتاه به دنبال تبیین این مهم هستیم.

    تعریف «فرهنگ»

    سخن را از تعریف «فرهنگ» آغاز می کنیم. «فرهنگ» را می توان «مجموعه تافته و تنیده سازوارشده ای از بینش ها، منش ها و کنش های پایدار در بستر زمینی و بازه زمانی مشخصی که چون هویت و طبیعت ثانوی جمعی گروهی از آدمیان صورت بسته باشد»، تعریف کرد.(1)

    درعین حال، تعبیر دیگری از فرهنگ نیز می توان مطرح نمود: «زیست جهان مشهود و نامشهود جمعی آدمیان در زمان و زمین معین». در این تعبیر ــ که کوتاه تر و روان تر است ــ فرهنگ یک زیست جهان تلقی می شود. همان گونه که انسان در محیط زیست خود ــ یعنی محیط فیزیکی و هوایی که در آن تنفس می کند ــ به زندگی اش ادامه می دهد، از آن تأثیر می پذیرد و بر آن تأثیر می گذارد، به زیست جهان فرهنگی اش نیز وابسته است و بدون آن زندگی برایش ناممکن و بی معناست. البته فرهنگ هم بدون انسان معنایی ندارد، می توان گفت که انسان و فرهنگ دقیقاً به هم پیوند خورده اند. با این تعبیر ما از فرهنگ، تعریف سومی هم به دست می آوریم و آن این است که «فرهنگ در حقیقت انسان شناسی انضمامی» است؛ یعنی آنگاه که انسان را به انضمام ظروف تاریخی، اقلیمی، اجتماعی و روانی معین مطالعه می کنیم، درحقیقت فرهنگ را مطالعه کرده ایم. با توجه به این تعریف، فرهنگ شناسی نوعی انسان شناسی قلمداد می شود، اما آن نوع از انسان شناسی که مقید به چیزی شده است.(2) به سخن دیگر وقتی جامعه انسانی در ظروف تاریخی، اقلیمی، اجتماعی و روانی معین مطالعه می شود، درواقع گویی فرهنگ موضوع مطالعه قرار می گیرد.

    نکته شایان ذکر آن است که عده ای علوم انسانی را بومی و وابسته به ظروف اقلیمی و منطقه ای می انگارند، اما این دیدگاه نوعی خطا به شمار می آید مگر اینکه جعل اصطلاح کند و ادعا شود که دو نوع علوم انسانی وجود دارد: 1. علوم انسانی بی آنکه آن را محدود به قیدی کنیم، (3)که در آن انسان را در ظروف یا همان شرایط زمانی و مکانی اش نمی بینیم، بلکه او را صرفاً به عنوان انسان(4) با توجه به سرشت و صفاتی که خدا برای او آفریده است مطالعه می کنیم؛ 2. علوم انسانی مقید به قیدی مشخص، که انسان را در ظروف یا همان شرایط زندگی اش می بیند و با توجه به همان ها او را مطالعه می کند. در این میان، آنچه اهمیت دارد خلط نکردن این دو نوع علوم انسانی است؛ زیرا در آن صورت، علوم برآمده از تعبیر دوم، با مبانی ما سازگاری نخواهند داشت.

    در اسلام تعریفی از انسان مطرح شده است که بر اساس آن، ما انسان را موجودی ذاتمند و دارای فطرتی الهی تغییرناپذیر به شمار می آوریم و رفتارهای فردی و اجتماعی وجودی او را تابع این ذات می دانیم. با توجه به همین تعریف، وظیفه علوم انسانی از نظر ما مطالعه این تظاهرات و رفتارهاست و از همین رو، برایمان پذیرفته نیست که علوم انسانی را تابع شرایط محیطی بدانیم؛ زیرا در آن صورت ادعا می شود که علوم انسانی نسبی است و ثبات ندارد و نمی توان در آن مانند علوم طبیعی قضایای ثابت، جهان شمول و قطعی اعلام کرد. دلیل آنها برای طرح این ادعا، افزودن بر تأثیرپذیری انسان از شرایط، تأثیرگذاری متافیزیک و ارزش ها در این علوم است. مدعیان این موضوع علوم طبیعی را از این نظر مبرا می دانند و معتقدند در این دسته از علوم چنین وضعیتی حاکم نیست. با اندکی تأمل می توان فهمید که این گفته، مغالطه ای بیش نیست؛ زیرا از این نظر، این دو دسته از علوم با هم تفاوتی ندارند و در هر دو، قضایایی علمی تحت تأثیر باور ها و پیش فرض های آدمی درباره مسائل وجود، زندگی، دنیا، رابطه دنیا و آخرت و... شکل می گیرند.

    براساس آنچه گفته شد، علوم انسانی از نظر ما علمی است که انسان را بی آنکه قیدی آن را مقید کند(5) در نظر می گیرد و فطرتش را چونان گرانیگاه هویت و ماهیت او قلمداد می کند. در این علوم هر آنچه از انسان سر می زند برونداد فطرت وی تلقی می گردد و با همین دیدگاه، انسان موضوع مطالعه قرار می گیرد. این یکی از انواع مطالعه ی انسان است که در نتیجه ی آن علوم انسانی، در معنای درست واژگانی اش تولید می گردد. با در نظر گرفتن این نوع مطالعه، علوم انسانی بومی، شرقی و غربی بی معنا می شود؛ چون انسان و فطرتش یکی است و شرقی و غربی ندارید، ولی زمانی که فرهنگ آن انسان را مطالعه می کنیم؛ یعنی آن انسان را در بستر زمینی و دوره ی زمانی معینی مد نظر قرار می دهیم، مطالعه ی ما بومی می گردد. درواقع، این نوع مطالعه، بُرشی است از انسان شناسی یادشده در بالا که در آن، انسان به چیزی مقید می گردد، و با توجه به محیط زندگی و شرایط تاریخی، اجتماعی، اقلیمی و روانی خاص آن محیط مطالعه می شود؛ چون اساساً انسان بدون فرهنگ، و فرهنگ بدون انسان معنا ندارد.

    «علم فرهنگ» چیست؟

    «علم فرهنگ» عبارت است از دانش کشف و کاربرد قضایای توصیفی و توصیه ای فرهنگ. برای روشن تر شدن این تعریف، لازم است به این موضوع اشاره شود که در علوم، سه دسته از قضایا مطرح اند که قضایای توصیفی، قضایای تجویزی ـ ارزشی و قضایای توصیه ای ـ الزامی نام دارند. منظور از قضایای توصیفی قضایایی هستند که واقعیتی را توصیفی می کنند؛ برای مثال این گزاره که «عرضه ی یک کالا با تقاضای آن و در نتیجه بهایش رابطه ی معکوس دارد» یک قضیه ی توصیفی است که بخشی از واقعیت اقتصاد را توصیف می کند. قضایای تجویزی ـ ارزشی هم آن دسته از قضایایی را دربر می گیرند که بارِ ارزشی دارند و به کارگیری آنها تجویز می شود. نمونه ی این قضایا را در علم اخلاق می توان یافت. قضایای توصیه ای ـ الزامی هم عبارت اند از قضایایی که به کارگیری آنها با الزام همراه است. تفاوت قضایای توصیه ای ـ الزامی و تجویزی ـ ارزشی با قضایای توصیفی در کاربرد داشتن یا نداشتن آنهاست؛ یعنی عامل کاربرد مسئله ی مهمی است که خط تمایزی میان این قضایا می کشد. قضایای توصیفی به دلیل آنکه گزاره هایی خبری هستند که رخداد یا واقعیتی را توصیف می کنند جنبه ی کاربردی ندارند، با این حال قضایای توصیه ای و تجویزی، که جنبه ی کاربردی دارند، از دل آنها مطرح می شوند؛ برای مثال براساس قضیه ی توصیفی «عرضه و تقاضا» این قضیه ی توصیه ای بیان می شود که «اگر بخواهیم قیمت کالایی را کاهش دهیم، باید بر میزان عرضه ی آن کالا بیفزاییم».

    بر اساس تعریف یادشده، کار علم فرهنگ این است که قضایای توصیفی و توصیه ای فرهنگی را کشف، و کاربرد قضایای توصیه ای را بیان کند. منظور از به کاربردن قضایای توصیه ای، استفاده از قواعد فرهنگ برای مدیریت، اصلاح و ترمیم آن است. (6) ازآنجاکه علم فرهنگ، موضوعی پرمؤلفه، چندضلعی، تودرتو، مرکب و معجون وار است، هریک از اجزای تشکیل دهنده ی آن، وقتی مستقل از دیگری و به صورت کلی دیده شود، موضوع علم مستقلی می گردد؛ برای مثال، اگر ما بینش را بدون در نظر گرفتن انضمام آن به دیگر اجزای تشکیل دهنده ی فرهنگ مطالعه کنیم، دانش یا دانش های مستقلی که عهده دار بحث از آن هستند ــ مانند دانش هایی که جهان بینی ها را مطالعه می کنند و دانش های دینی مثل فلسفه ی دین و کلام ــ مطرح می شوند. این در حالی است که مطالعه بینش به انضمام دیگر اجزای تشکیل دهنده ی فرهنگ، موضوع فرهنگ قلمداد می شود. با وجود چنین تفکیکی، میان علم فرهنگ و علوم بسیاری که عهده دار بحث از مؤلفه های فرهنگ اند رابطه ی تغذیه شوندگی است؛ یعنی گرچه علم فرهنگ از این علوم مستقل است، به دلیل همین بعضی از موضوع ها، از آنها تغذیه می کند. با توجه به همین رابطه است که این علم را مانند علم مدیریت، علمی مرکب به شمار می آورند.

    نسبت و تناسب «فلسفه ی فرهنگ» و «فلسفه ی علم فرهنگ»

    برای درک نسبت میان فلسفه ی فرهنگ و فلسفه ی علم فرهنگ، می توان در قالب جدولی، ارکان ماهیت بخش، تکون بخش و هویت ساز آن دانش ها، مثل ماهیت، موضوع، مسائل، غایت، روش و هویت معرفتی، را با هم مقایسه کرد و سپس بر اساس آن، تفاوت ها و شباهت های این دو نوع فلسفه ی مضاف را بیان نمود:

    مقایسه ی دو حوزه ی معرفتی براساس ارکان تکون بخش علوم: فلسفه ی فرهنگ فلسفه ی علم فرهنگ

    1. تعریف دانش عهده دار مطالعه ی فرانگر ـ عقلانی احکام کلی فرهنگ (به مثابه ی مقوله ای مرکب و دستگاه وار) دانش عهده دار مطالعه ی فرانگر ـ عقلانی احکام کلی فرادانشی و فرامسئله ای علم فرهنگ (به مثابه ی دستگاه معرفتی منسجم)

    2. موضوع فرهنگ (کلان مقوله ی تلفیقی) دانش فرهنگ (مطالعه ی معرفت دستگاه وار معطوف به مقوله ی فرهنگ)

    3. مسائل احکام کلّی فرهنگ احکام کلّی فرادانشی

    و فرامسئله ای دانش فرهنگ

    4. غایت شناخت احکام کلّی فرهنگ شناخت احکام کلّی دانش فرهنگ

    5. روش تحلیلی ـ عقلانی تحلیلی ـ عقلانی

    6. هویت معرفتی علم حقیقی/ مضاف به مقوله/

    معرفت درجه ی یک علم حقیقی/ مضاف به معرفت/

    معرفت درجه ی دو

    تعریف بیان شده از این دو دانش ــ «فلسفه ی فرهنگ» و «فلسفه ی علم فرهنگ»ــ نشان دهنده ی تفاوت احکام کلی این دو حوزه ی معرفتی است؛ برای احکام کلی فلسفه ی فرهنگ تقسیمی در نظر گرفته نشد؛ حال آنکه در فلسفه ی علم فرهنگ به دو دسته ی احکام کلی (فرادانشی و فرامسئله ای) آن اشاره شد. با توجه به همین تقسیم بندی است که مسائل فلسفه ی علم فرهنگ نیز به دو دسته تقسیم شدند. شایان ذکر است که مسائل فرهنگ به آن دسته از پرسش های فلسفی اشاره می کنند که در حوزه ی فرهنگ مطرح می شوند؛ منظور از احکام نیز پاسخ های فلسفی و معرفت شناختی به این مسائل یا پرسش هاست. ریشه ی تقسیم بندی احکام این حوزه ی معرفتی را باید در این موضوع جست که فلسفه ی علم فرهنگ، فلسفه ی مضاف به علم است. در علم ها دو دسته مباحث مطرح اند؛ یک دسته از این مباحث، مباحثی هستند که ناظر به خود علم، به مثابه ی یک دانش، و هویت کلی و دستگاه وار آن هستند. پرسش از موضوع علم، و غایت و روش آن جزء این دسته از مباحث قرار می گیرند. دسته ی دوم از مباحث هم درباره ی احکام کلی، فلسفی و معرفت شناختی مسائل آن علم هستند؛ برای مثال در فلسفه ی علم فرهنگ، پرسش هایی را که درباره ی خود علم مطرح است می توان درباره ی مسائل آن علم هم مطرح کرد. طبیعی است که احکام مسئله ها غیر از احکامی است که درباره ی خود علم مطرح می شود.

    به دلیل دو جزئی بودن احکام کلی فلسفه علم فرهنگ، مسائل آن نیز به دو دسته تقسیم می شوند، اما در فلسفه ی فرهنگ، در صورتی دو دسته مسئله مطرح خواهند شد که در آن، از احکام مؤلفه های فلسفه ی فرهنگ هم بحث شود. در توضیح باید گفت که از ارتباط و پیوند اجزای بسیاری مانند دین، هنر، عرف، اخلاق و... است که هویت جمعی جدیدی به نام فرهنگ پدید می آید. درواقع اگر این ارتباط و پیوند میان اجزا را در نظر نگیریم، هر یک از اجزای تشکیل دهنده ی فرهنگ، زیرمجموعه آن به شمار نمی آیند، بلکه هویتی مستقل پیدا می کنند که مطالعه ی هستی شناختی آنها فلسفه های مضاف دیگری را پدید می آورد. همان گونه که گفته شد، فرهنگ، به رغم آنکه از اجزای گوناگونی پدید آمده است، یک هویت جمعی دارد که در فلسفه ی فرهنگ درباره ی آن بحث می شود و احکام کلی این هویت مطرح می گردد. اما افزون بر این هویت جمعی، اگر یک یک اجزای تشکیل دهنده ی فرهنگ به شکل مستقل در نظر گرفته شوند، احکامی دارند که می توان آنها را نیز در فلسفه ی فرهنگ مطرح کرد. در این صورت، مسائل فلسفه ی فرهنگ هم به دو دسته ی کلان و خُرد تقسیم می شوند؛ برای مثال، «عرف» یکی از اجزای فرهنگ به شمار می آید که پرسش هایی درباره ی آن مطرح است؛ مانند اینکه عرف چگونه تکون پیدا می کند و منابع تکون آن چیست؛ آیا از فطرت آدمیان یا تعالیم انبیا یا الزام های حکومت هاست که به تدریج رسوب می کند، و مزمن می شود و در جوامع می ماند؟ پاسخ هایی که به این پرسش ها داده می شود در واقع احکامی است که درباره ی عرف صادر می شود. حال اگر این احکام کلی عرف، در فلسفه ی فرهنگ نیز مد نظر قرار گیرند، مسائل این فلسفه ی مضاف هم به دو دسته تقسیم خواهند شد.

    این دسته بندی و تفکیک در مسائل فلسفه ی فرهنگ محل بحث و تأمل است؛ زیرا در صورت پذیرش آن، فلسفه ی فرهنگ کلان فلسفه ای به شمار می آید که چندین و چند فلسفه ی مضاف مانند فلسفه ی دین، فلسفه ی هنر، فلسفه ی عرف و فلسفه ی اخلاق را در بر می گیرد. فلسفه ی فرهنگ با این نگاه، جمع علوم بسیاری در علمی واحد اتفاق می افتد که مسئله ای بسیار نامتعارف و اشکالی اساسی است که نمی توان از کنارش گذشت.

    این دو فلسفه، افزون بر تفاوت هایی که برشمردیم، از نظر هویتی نیز با هم تفاوت دارند. گرچه هر دو دانش به دلیل فلسفی بودن، در دسته ی علوم حقیقی(7) قرار می گیرند، از لحاظ درجه بندی در یک سطح نیستند. آنچه سبب این تفاوت می شود مضاف الیه های فلسفه در این دو دانش است که یکی علم و دیگری امر به شمار می آید. به سخن واضح تر، در فلسفه ی فرهنگ، مضاف الیه فلسفه، فرهنگ است که از جنس معرفت نیست، اما در فلسفه ی علم فرهنگ، علم به فرهنگ، که خود نوعی معرفت دستگاه وار به شمار می آید به فلسفه اضافه شده است؛ در نتیجه، فلسفه ی فرهنگ، معرفت درجه ی یک(8) است و فلسفه ی علم فرهنگ، معرفت درجه ی دو(9). موضوع فلسفه ی فرهنگ، معرفت نیست، پس یک مطالعه ی معرفتی وثیق است؛ یعنی مطالعه ی آن مقوله به تولید معرفت منتهی می شود، اما در فلسفه ی علم فرهنگ، علم فرهنگ، که خود ابتدا تولید شده است، مطالعه می گردد و پس از مطالعه ی آن، معرفتی به معرفت، یا علم فرهنگ تولید می شود. باتوجه به همین مسئله است که فلسفه ی علم فرهنگ، معرفت به معرفت و در نتیجه، معرفت درجه ی دو به شمار می آید. براساس آنچه گفته شد، تفاوت اساسی فلسفه ی فرهنگ با فلسفه ی علم فرهنگ، از تفاوت ماهوی مضاف الیه آنها ناشی می شود.

    پی نوشتها:

    1. البته در اینجا این توضیح لازم است که ما هر چیزی به ویژه علم را می توانیم به دو شکل «پسینی» و «پیشینی» تعریف کنیم. بر این اساس در «تعریف»، افزون بر «جامعیت» و «مانعیت» ــ دو قید معروف تعریف در دیدگاه اهل منطق ــ قید سومی را هم باید در نظر گرفت که «جهت مندی» نام دارد و منظور از آن مشخص کردن جهت تعریف است. برای رعایت این قید در تعریف، باید نخست این پرسش پاسخ یابد که کدام علم قرار است تعریف شود؛ علم مطلوب یا علم موجود کنونی با توجه به همین قید است که تعریف پیشینی یا پسینی مطرح می شود. زمانی که ما می کوشیم علمی را که هنوز پدید نیامده است تعریف کنیم تا آن علم براساس آن تعریف، تکوین پیدا کند، تعریف پیشینی از علم ارائه می دهیم، اما آن گاه که علم را پس از تحققش مشاهده می کنیم، و در واقع، علم موجود را تعریف می کنیم نه علم مطلوب را، جهت تعریف ما پسینی می گردد. یکی از دلایل نزاع ها درباره تعاریف، بی توجهی به قید جهتمندی است که به منزله قید سوم تعریف باید در نظر گرفته شود.

    در تعریف علم هم این دو جهت وجود دارد؛ برای نمونه زمانی که می گوییم علم عبارت است از معرفتی که مجموعه ای از قضایای توصیفی، تحلیلی، کاربردی و رفتاری را بیان می کند، منظور ما این است که علم باید این گونه باشد. براساس این تعریف، اگر علم تجویز کند وارد حوزه ایدئولوژی گردیده و بین آن و ایدئولوژی خلط شده است. این در حالی است که براساس تعریف پسینی علم، یعنی علم موجود، بسیاری از قضایای علمی تجویزی و توصیه ای هستند؛ برای نمونه در علم جامعه شناسی، قضایای بسیاری درباره چگونگی اداره کردن جامعه وجود دارد که درواقع شیوه علمی اداره کردن جامعه را تجویز می کند. دانستن عملکرد جامعه نوعی توصیف است، اما وقتی که از مدیریت علمی اداره جامعه سخن گفته می شود، درواقع بحث عمل کردن به توصیه ها و تجویزهای علم مطرح می گردد.

    2. انسان شناسی بشرط شیء.

    3. علوم انسانی بشرط لا.

    4. بما هو انسان.

    5. بما هو انسان

    6. در حال حاضر قضایای توصیه ای و تجویزی علوم انسانی مدرن بیشتر از قضایای تحلیلی و توصیفی آن اهمیت دارند. با توجه به این وضعیت، قضایای این علوم را توصیفی، توصیه ای و تجویزی می دانیم و در طبقه بندی علوم انسانی آن را رکنی مهم تلقی می کنیم؛ به این معنا که ما مجموعه ی قضایای توصیفی را دسته ی نخست، مجموعه قضایای توصیه ای ـ ارزشی را دسته ی دوم، و قضایای توصیه ای ـ الزامی را دسته ی سوم از علوم انسانی می دانیم. به این ترتیب ما سه دسته علم خواهیم داشت: یک دسته علومی هستند که توصیف می کنند و به صورت تجربه ای واقع را وصف می کنند؛ دسته ای دیگر از علوم قضایای ارزشی را مطرح می نمایند؛ مانند اخلاق حقوق، اخلاق سیاست و اخلاق مدیریت؛ دسته ای دیگر از علوم هم که حقوق مدیریت و حقوق سیاست جزء آنها هستند، قضایای توصیه ای الزامی را تولید می کنند. البته اگر کسی علم را منقح کند، ممکن است نظریه های توصیفی و تجویزی را از آن خارج نماید و این گونه قضایا را به عهده ی فلسفه، ایدئولوژی یا مبحث دیگری بگذارد، ولی در عمل چه بسا این کار ممکن نباشد.

    7. علوم حقیقی به آن دسته از دانش ها اطلاق می شود که موضوع آنها حقیقی است. موضوع حقیقی عبارت است از موضوعی که واقعیت خارجی (تکوینی) دارد. فلسفه، که موضوعش هستی است، جزء علوم حقیقی به شمار می آید؛ زیرا هستی واقعیت خارجی دارد. در مقابل علوم حقیقی، علوم اعتباری قرار دارند که بسته به اعتبار و قرارداد انسان هایند؛ مانند علم حقوق که موضوع آن وابسته به اعتبار عقلاست و در نتیجه جزء علوم اعتباری به شمار می آید.

    8. معرفت درجه یک: نوعی آگاهی است که متعلَق آن، از جنس معرفت نیست؛ مانند علم حقوق.

    9. معرفت درجه دو: نوعی آگاهی است که متعلَق آن خود معرفت است؛ مانند فلسفه ی علم یا فلسفه ی وحی.

     
    نام :
    نام خانوادگی :
    ایمیل :
     
    متن :
    متوسط امتیاز :
    %0
    تعداد آراء :
    0
    امتیاز شما :